Społeczeństwo, kultura, gospodarka


XII/XIII w.

A1508002

Początki osadnictwa na prawie niemieckim w Polsce.

Osadnictwo na prawie niemieckim przeżywało intensywny rozwój w Polsce w okresie rozbicia dzielnicowego. Poprzedzone ono było osadnictwem na prawie polskim (X-XII w.) prowadzonym przez władców. Cecha charakterystyczną kolonizacji na prawie polskim był brak samorządu osadników. Osadnictwo w Polsce popierane było zarówno przez książąt, jak i przez możnowładców. Ziemia bowiem przynosiła dochód właścicielom, tylko wówczas, kiedy była zasiedlona. W celu zachęcenia przybyszów do osiedlania się w naszym kraju, zaczęto proponować osadnictwo na zasadach, obowiązujących w Europie zachodniej. Zasady te ogólnie nazywano lokacją na prawie niemieckim. Zgodnie z nią między właścicielem ziemi a osadnikami spisywano umowę. Kmiecie otrzymywali łan ziemi (łan mniejszy zwany chełmińskim 16-18 ha bądź łan większy, zwany frankońskim 24-27 ha). W zamian kmiecie płacili panu czynsz i ewentualnie płacili daninę w naturze. Przez cały czas jednakże zachowywali wolność osobistą. Wymiar świadczeń był dokładnie określony w umowie i pan nie mógł dowolnie go zmienić. W praktyce położenie osadników na prawie niemieckim było lepsze niż miejscowej ludności. Jednocześnie wielu miejscowym osadom zaczęto nadawać strukturę zgodną z prawem niemieckim. Wsie lokowane na prawie niemieckim miały samorząd, który składał się z sołtysa i ławy sądowej. Sołtysem zostawał najczęściej zasadźca, czyli inaczej organizator lokowanej wsi. Sołtys otrzymywał kilka łanów ziemi, zbierał czynsz dla pana od wszystkich osadników, a szóstą część pobierał dla siebie. Sołtys zobowiązany był jednocześnie do konnej służby wojskowej. Przez kilkanaście pierwszych lat osadnicy zwolnieni byli ze świadczeń na rzecz pana. Był to okres przeznaczony na zagospodarowanie, nazywany wolnizną.

 

XIII w.

A1508004

Miała miejsce lokacja miast na prawie niemieckim.

Pierwszą lokacją miejską na prawie niemieckim w Polsce, była lokacja Złotoryi na Śląsku w 1211 r. na prawie magdeburskim. Lokacji tej dokonał książę Henryk Brodaty. Miasta lokowane na prawie niemieckim, wytyczne były przeważnie obok grodów i rezydencji możnowładczych, a jednocześnie w pobliżu osad targowych. Miasta miały prostokątny rynek, regularną siatkę ulic i były fortyfikowane. Wzorem dla miast lokowanych na Śląsku, w Wielkopolsce oraz w ziemi krakowskiej była Środa Śląska, a dla Pomorza i Mazowsza – Chełmno. Funkcjonowały zatem dwa określenia:  „prawo średzkie” lub „prawo chełmińskie”. Podstawą dla tych praw było obowiązujące w północnych Niemczech „prawo magdeburskie”. Lokacja miast była podobna do zakładania wsi. Zasadźca w imieniu osadników zawierał umowę z właścicielem ziemi, następnie stawał się dziedzicznym wójtem. Funkcjonowała również ława sądowa. W późniejszym okresie decydującą rolę w mieście zaczęła odgrywać rada miejska i wyłaniany przez nią burmistrz, urząd wójta natomiast uległ stopniowej likwidacji. Do największych miast w tym okresie należał Wrocław (13-16 tys. mieszkańców) oraz Kraków (ok. 14 tys. mieszkańców).

 

 

XIII w.

 A1508006

Powstała pierwsza pieśń religijna w języku polskim – Bogurodzica.

 

 

XIII w.

 A1508008

Rozwój gospodarczy ziem Polski.

 

W XIII w. w Polsce zaczęły następować daleko idące przemiany społeczno – gospodarcze. Obok rolnictwa rozkwit przeżywały także inne gałęzie życia gospodarczego. Po raz pierwszy na ziemiach polskich zaczęto wykorzystywać prymitywne maszyny wykorzystujące siłę wody. W XIII wieku energia wodna poruszała już kamienie młyńskie, mielące dokładniej i precyzyjniej niż dotychczasowe żarna. Koła wodne wprawiały w ruch również drewniane stępy tłukące korę na garbnik potrzebny do wyprawiania skór, znajdowały zastosowanie w hutnictwie szkła, a w późniejszym okresie  w papiernictwie. Zaczęło rozwijać się górnictwo, w szczególności kopalnie złota na Śląsku oraz soli w Bochni i Wieliczce. Zaczęto wydobywać także srebro i ołów w Olkuszu. Rozwijał się przemysł drzewny, zasilający hutnictwo. Wzrost gospodarczy przyczynił się do zaopatrzenia ludności w niezbędne materiały i produkty, co spowodowało przyrost naturalny o około 70%. Z rozwojem gospodarczym wiązało się także osadnictwo, szczególnie ludności niemieckiej, która dostarczała na ziemie polskie nowe technologie i siłę roboczą. W Polsce zaczęła osiedlać się także ludność żydowska, co przyczyniło się do szybkiego rozwoju handlu. Powyższe tendencje wpłynęły na powstawanie specjalizacji zawodowych, zwłaszcza w rzemiośle. Wymiana towarowa między wsią i miastem spowodowała rozkwit gospodarki towarowo-pieniężnej. Pieniądz stał się istotnym środkiem płatniczym, szczególnie wśród rycerstwa.

 

 

XIII w.

 A1508010

Stan rycerski.

 

Nadawane immunitety przyczyniły się do powstania stanu rycerskiego, obejmującego grupy wielkich i średnich właścicieli ziemskich. Posiadanie ziemi uwarunkowane było podstawowym obowiązkiem rycerza – odbywanie służby wojskowej. Ziemie należące do rycerstwa zwolnione były od podatków. Rycerze podlegali jurysdykcji sądów książęcych. W XIII w. wśród stanu rycerskiego zaczęły kształtować się tzw. rody heraldyczne, czyli rody szlacheckie połączone więzami krwi, posługujące się wspólnym godłem i mających wspólne zawołanie. Rody heraldyczne skupiały przede wszystkim rycerstwo, antagonistycznie nastawione do możnowładztwa. Ich szybki rozwój sprzyjał rycerstwu w walce z możnowładcami o zrównanie praw. Dzięki rycerstwu udało się stłumić bunty możnowładztwa, na przykład w ziemi krakowskiej przeciwko Bolesławowi Wstydliwemu (1273) i Leszkowi Czarnemu (1282, 1285). Taka postawa rycerstwa sprzyjała zjednoczeniu państwa i osłabieniu możnowładztwa. Jednocześnie panujące doskonale potrafili wykorzystywać antagonizmy między rodami rycerskimi celem umacniania swojej władzy. Tworzenie się rycerstwa doskonale ukazuje tzw. Księga Henrykowska, w której opisano proces przechodzenia tzw. włodyków  (wolnych posiadaczy ziemskich) do stanu rycerskiego. Wynika z tego, że w XIII w. stan rycerski nie był jeszcze zamknięty.

 

XIII w.

A1508012

Kultura.

 

Rozbicie dzielnicowe wbrew pozorom było okresem intensywnego rozwoju kulturalnego. Sprzyjało temu osadnictwo niemieckie na ziemiach polskich. Licznie zaczęli przybywać obcokrajowcy przynoszący nowe nurty kulturowe i ideologiczne. Jednocześnie Polacy zaczęli coraz częściej podróżować po krajach Europy Zachodniej. Polacy studiowali na uniwersytetach zachodnich, w Paryżu lub Bolonii. Jednocześnie Kościół przyczyniał się do krzewienia na ziemiach polskich osiągnięć kultury łacińskiej. Zakonnicy parali się dziejopisarstwem i szerzyli sztukę pisania i czytania. Dzieje Polski opisane zostały między innymi w Roczniku małopolskim, Roczniku świętokrzyskim młodszym i Kronice wielkopolskiej. Poprawiało się wykształcenie stanu rycerskiego, przede wszystkim dzięki działalności duchowieństwa. Początkowo na ziemiach polskich popularność zdobywał nurt kultury europejskiej związany z ascezą i cnotami ewangelicznymi. Z czasem zaczęły przeważać ideały życia rycerskiego, obejmujące takie wartości, jak poświęcenie, odwaga, prawość i bezinteresowność. Rozwijała się poezja rycerska, a na dworach organizowano turnieje rycerskie. Mimo rozbicia dzielnicowego zauważalna była tendencja do ujednolicania kultury polskiej. Powstawały pieśni polskie pieśni rycerskie, wśród których najbardziej znana i popularna była „Bogurodzica”. Zaczęła również rozwijać się polska nauka. W dziele pt. „Perspektywa” Witelo spisał dorobek średniowiecznej matematyki. Niejaki Franko znany był z osiągnięć w sferze astronomii. W architekturze przeważała sztuka romańska, szczególnie widoczna w monumentalnych kościołach, które mogą po dziś dzień być podziwiane w Kruszwicy, Opatowie, Łęczycy, czy też Płocku). Od połowy XIII w. zaczęto budować kościoły w stylu gotyckim, używając przy tym nowego budulca – cegły. Rozwijała się także sztuka rzeźbiarska i malarska, z której można obecnej czerpać wiedzę o życiu średniowiecznym życiu rodzinnym. We freskach i detalach architektonicznych przekazywano ówczesne poglądy i ideologię. Sztuka miła charakter dydaktyczny.