Społeczeństwo, kultura, gospodarka - zakon krzyżacki


1233

  

Lokacja miast: Chełmno i Toruń na prawie magdeburskim. Początek prawa chełmińskiego w Polsce.

Lokacji tych miast dokonał wielki mistrz krzyżacki Herman von Salza. Prawo magdeburskie było podobne do osadnictwa na prawie niemieckim. Zasadźca zostawał wójtem i otrzymywał podobne przywileje, jak sołtys na wsi. Miasta miały przeważnie układ szachownicy z rynkiem jako punktem centralnym. Pierwsza lokacja w Polsce miała miejsce w 1211 r. w Złotoryi na Śląsku. Prawo chełmińskie było odmianą prawa magdeburskiego występującego przeważnie na terenie ziem zakonu krzyżackiego. Społeczeństwo miejskie dzieliło się na patrycjat (bogaci kupcy, rzemieślnicy zasiadający w radzie miejskiej i ławie sądowej), pospólstwo (właściciele drobnych warsztatów i sklepów korzystający z prawa miejskiego, ale nie zasiadający w organach samorządowych), plebs (ludność nie korzystająca z prawa Miejskiego).Korzystanie z prawa miejskiego umożliwiało obywatelstwo. W każdym mieście na rynku odbywały się targi, natomiast raz do roku w miastach organizowane były jarmarki, na które przybywali kupcy z różnych stron. Popierając rozwój miast, władcy wprowadzali przymus drogowy, tzn. obowiązek korzystania przez kupców  ze ściśle określonych dróg, oraz prawo składu – czyli wystawiania swojego towaru w danym mieście. Organizacją rzemiosła miejskiego zajmowały się natomiast cechy.  

  

1309

 

Korzystając z dyspensy papieskiej w sprawie handlu, w 1309 r. ustanowiono w państwie krzyżackim kilku szafarzy. Ich zadaniem było zaopatrywanie zakonu w niezbędne towary. Zakon posiadał monopol handlu bursztynem, skupując go po określonych cenach od zbieraczy. Dążył również do uzyskania monopolu na handel zbożem. W XIV w. ustanowili zakazy wywozu zboża z całego kraju czy tez z niektórych okręgów. Na krzyżackiej polityce zbożowej cierpiał handel miejski Torunia i Gdańska.

Zakonnikom nie wolno było zajmować się handlem. W początkach podboju Prus Krzyżacy otrzymali dyspensę papieską. Zgodnie z ta ostatnia zakonnicy mogli sprzedawać i kupować ściśle na potrzeby konwentów. Przyczyna udzielenia takiej dyspensy był brak handlu i miast w Prusach. Korzystając z tego przywileju, w 1309 r. ustanowiono w 1309 r w państwie zakonnym kilku szafarzy. Co ostatni mieli zaopatrywać Zakon w niezbędne towary. Dopiero od połowy XIV w. nastąpił rozkwit handlu krzyżackiego. Wówczas to sfałszowano bulle, zezwalającą Krzyżakom na trudnienie się handlem bez ograniczeń. W okresie tym nastąpił upadek zainteresowań mistycznych zakonników. Od tego czasu orientacja Zakonu zmierzała wyraźnie do zdobywania bogactw. Handel krzyżacki spoczywał w rękach dwóch szafarzy; w Malborku i Królewcu. Szafarz malborski eksportował głównie zboże, szafarz królewiecki – bursztyn, len, przetwory drzewne. Ponadto było jeszcze kilku mniejszych szafarzy. Krzyżacy korzystali z przywilejów Hanzy, aczkolwiek do związku nigdy nie należeli. Początkowo trudnili się eksportem, wkrótce jednak skupili się głównie na imporcie i na handlu przewozowym. Agenci krzyżaccy docierali na Litwę, Mazowsze, Ruś, Węgry, na zachodzie eksportowali do Anglii, Flandrii, Francji, Szkocji, krajów skandynawskich, Hiszpanii i Portugalii. Krzyżacy posiadali własne statki, jednakże o wiele bardziej woleli wchodzić jako udziałowcy do spółek nabywających statki. Część zysków uzyskiwanych z handlu przeznaczali na potrzeby polityki i wojny. Zakon posiadał monopol na handel bursztynem. Cały czas dążył jednocześnie do uzyskania monopolu na handel zbożem. W XV w. zakonnicy ustanowili zakazy wywozu zboża z całego kraju. Później Krzyżacy albo sami skupowali zboże, albo udzielali faworyzowanym kupcom licencji, pobierając za to znaczne opłaty. Godziło to bardzo w handel miejski Gdańska i Torunia. Prowadząc własny handel, państwo zakonne, usuwało na dalszy plan kupiectwo wielkich miast. W średniowieczu handel był monopolem korporacji kupieckich, a państwa stosowały ochronę tego monopolu w postaci przymusu drogowego czy też prawa składu. Państwo zakonne występując jako konkurent od samego początku łamało podstawowe pojęcia i prawa porządku korporacyjnego.  

 

 

XIII – XIV w.

 

W zakresie przemysłu zakonnicy bardzo chętnie w odróżnieniu od władców średniowiecznych, zakładali własne warsztaty. W miastach i na podzamczach osiedlali rzemieślników, którzy mieli wytwarzać na potrzeby konwentu. W rzeczywistości rzemieślnicy ci zaczęli konkurować  z cechami, łamiąc przepisy tych ostatnich. Jednocześnie Krzyżacy budowali wielkie i kosztowne urządzenia przemysłowe, czerpiąc z nich zyski. Przykładem takiego urządzenia były ówczesne młyny. Przykładem takiego dużego zakładu przemysłowego stworzonego przez Krzyżaków jest Wielki Młyn w Gdańsku, który był poruszany wodami rzeki Raduni, dla której przekopano nowe koryto.

 

 

XIV w.

 

Państwo krzyżackie było wielkim przedsiębiorcą budowlanym. Zakon wznosił wiele fortyfikacji. Jednocześnie dość duża administracja państwa zakonnego wymagała dużej liczby pomieszczeń. Budowano młyny, spichlerze, zamki. Budownictwo krzyżackie miało charakter monumentalny. W Polsce styl budowniczy Krzyżaków naśladował Kazimierz Wielki (obwarowywał miasta, wznosił zamki, kościoły). Różnica polegała jednakże na tym, iż polski władca nie konkurował z miastami  na polu gospodarczym.