Wojna północna


1554

Zakon Kawalerów Mieczowych w Inflantach zawarł sojusz Moskwą. Uczynił to w obawie przed zagrożeniem ze strony Rzeczypospolitej.

  

1558

Car Rosji Iwan IV Groźny najechał na Inflanty. Zdobył między innymi Narwę i dostęp do Bałtyku. Najazd ten był odpowiedzią na sojusz Zakonu Inflanckiego z Polską oraz odmowę wielkiego mistrza płacenia daniny. 

Wojna o Inflanty stanowiła konflikt o dominium Maris Baltici. Handel morski, który przynosił spore dochody oraz kontakty z miastami hanzeatyckimi zachęcały wiele państw do próby zdominowania basenu morza Bałtyckiego. Kontrolę na Bałtykiem chciały mieć takie państwa, jak: Szwecja, Dania, Litwa oraz Moskwa, która nie miała dostępu do morza. Jednocześnie królowie Polski prowadzili aktywną politykę w tym rejonie. Koncepcje polityki morskiej wypracował Zygmunt August. Główne jego plany związane były z Inflantami. Był to nadmorski obszar, który koncentrował handel północnej Europy z regionami Litwy i Rosji, przez to mógł zapewnić Polsce swobodę handlu. W 1557 r. doszło do otwartej wojny między biskupem ryskim a osadzonym w Inflantach Zakonem Kawalerów Mieczowych. Polska poparła wówczas biskupa i zmusiła go do sojuszu z Litwą przeciw Moskwie. W odpowiedzi na to Iwan IV wkroczył do Inflant i zajął Narwę i Dorpat. W 1560 r. Iwan IV zajął ponadto Marienburg i Fellin.

  

1563

Udział Polski w pierwszej Wojnie Północnej. Wojska moskiewskie wkroczyły na Litwę i zdobyły Połock. Wobec sojuszu moskiewsko – szwedzkiego Polska zawarła przymierze z Danią.

Atak wojsk moskiewskich zmusił inflanckie stany do szukania oparcia u króla polskiego. Zygmunt August wówczas namówił mistrza zakonu kawalerów mieczowych, Gottharda Kettlera, do sekularyzacji zakonu w 1561 r. i wzorem pruskim, do poddania się władzy królów Polski. Na mocy układu w Wilnie Inflanty uległy podzieleniu. Kurlandia ze stolicą w Mitawie stała się dziedzicznym księstwem ostatniego mistrza zakonu i tym samym lennem Korony. Pozostałą część, jako Inflanty, włączono do Polski i Litwy. Powyższe rozwiązanie nie zapewniło jednak pokoju. Konflikt rozpoczął się na nowo w 1563 r. W wojnie po stronie Polski i Litwy opowiedziała się Dania, natomiast Rosja została wsparta przez Szwecję. W wyniku działań wojennych Iwan IV zajął część Inflant i Połock, do Estonii natomiast wkroczyły wojska szwedzkie. Zygmunt August chcąc pozyskać nowych sojuszników przeciw Moskwie, podpisał w 1563 r. układ z Albrechtem Hohenzollernem. Na mocy tego układu prawa dziedziczne do pruskiego lenna zostały przeniesione na brandenburską linię Hohenzollernów.

  

1570

W kwietniu zawarty został rozejm z Moskwą, kończący wojnę z 1563 r. Kongres Szczeciński z grudnia, ostatecznie potwierdził koniec I wojny północnej.

W 1570 r. w Szczecinie Dania i Szwecja zawarły pokój. Jednocześnie w Szczecinie Polska i Moskwa podpisały rozejm. Ustalenia tych traktatów nie rozwiązały całkowicie problemu konfliktu dominium Maris Baltici. Potwierdziły natomiast rozbiór państwa inflanckiego. Przy Moskwie pozostała Narwa, Litwa zatrzymała Rygę i Połock, przy Polsce natomiast pozostały tereny Inflant. Co do kwestii dominacji na Bałtyku, to jeszcze w czasie trwania działań wojennych Zygmunt August w 1568 r. powołał Komisję Morską. Był to pierwszy państwowy urząd do spraw morskich. Do jej zadań należało dbanie o spokój i bezpieczeństwo na wybrzeżu. Działalność Komisji wkrótce doprowadziła do zatargów z Gdańskiem. Miasto nie chciało pogodzić się z tym, że zachwiana została jego monopolistyczna pozycja. Zygmunt August narzucił miastu surowe kary. Do Gdańska został wysłany biskup Stanisław Karnkowski, który w 1570 r. opracował statuty regulujące zwierzchność polskiego władcy nad miastem.