Jadwiga I Andegaweńska

Ludwik I Węgierski

Krótki okres władzy Andegawenów


 

 

Rządy Andegawenów w Polsce przypadły na okres ugruntowania się monarchii stanowej. Monarchia stanowa: była formą państwowości występującą po przezwyciężeniu rozdrobnienia feudalnego. Zorganizowane i uprzywilejowane stany, a więc te same siły społeczne, które przyczyniły się do zjednoczenia państwa, nadały obecnie specyficzną formę zjednoczeniowemu państwu. Monarchie stanowe powstawać zaczęły w Europie już w XIII w., a w XIV w. występowały dość powszechnie. Powstanie monarchii stanowej zostało bardzo opóźnione w Rosji. W Europie życie gospodarcze, którego rozwój przyczynił się do zjednoczenia państwa, znalazło się po zjednoczeniu w warunkach bardziej jeszcze sprzyjających dalszemu postępowi. Wpływało to korzystnie na umocnienie podstaw materialnych mieszczaństwa. Na tym tle w końcowym etapie monarchii stanowej wyrośnie ostry antagonizm między feudałami a miastami. Źródłem tego antagonizmu było przejmowanie przez miasta   coraz większej części dochodu społecznego.

            Zjednoczenie państwa wywołało rozszerzenie się agend państwowych i wzrost władzy monarszej. Władza monarchy była jednak ograniczona przez współudział w zwierzchnictwie państwowym stanów uprzywilejowanych. Udział ten wyrażał się w zdobywanych uprawnieniach politycznych, w działalności zgromadzeń stanowych oraz w różnych formach samorządu stanowego i lokalnego. Typowe dla monarchii stanowej w Europie zachodniej zwłaszcza było zjawisko równoległego działania organów państwowych i stanowych, czyli dualizm władzy.

            Faktycznie decydującą przewagę miały w monarchii stanowej stan szlachecki i wyższe duchowieństwo. Głównym źródłem siły politycznej tych stanów było to, że na mocy posiadanych przywilejów zwolnione one były od podatków i świadczeń państwowych w zakresie określonym tymi przywilejami. Monarcha zmuszony do wprowadzenia nowych podatków musiał w tym celu odwoływać się do zgody stanów. Stany w zamian za uchwały podatkowe uzyskiwały nowe, nieraz bardzo szerokie prawa polityczne.

            Siłę polityczną stanów osłabiła ta okoliczność, że występowały między nimi poważne antagonizmy, a więc przede wszystkim antagonizm między szlachtą a mieszczaństwem. Podobnie zarysowały się też różnice wewnątrz poszczególnych stanów, a więc między górnymi a niższymi warstwami szlachty i mieszczaństwa. W późniejszym rozwoju monarchii stanowej dojdzie do sojuszu między królem i mieszczaństwem (a także niższą szlachtą), skierowanego przeciw możnowładcom. Sojusz taki prowadzić będzie w Europie zachodniej do przekształcenia się monarchii stanowej w monarchię absolutną.

            Władza monarchy: W monarchii stanowej nastąpiła regeneracja władzy centralnej . Umocnieniu jej sprzyjały nowe, szerzone pod wpływem prawa rzymskiego pojęcia o państwie jako instytucji publicznej i suwerennej. Monarchie stanowe kształtowały się jako państwa narodowe, silnie podkreślające niezależność wobec roszczeń uniwersalistycznych cesarstwa czy papiestwa. Władza państwowa nie była skupiona w całości w osobie monarchy. Była ona ograniczona przez stany, które na mocy posiadanych już i stale rozszerzanych przywilejów uczestniczyły w mniejszym lub większym stopniu w zarządzie państwa.

            W Polsce stanem uprzywilejowanym było duchowieństwo i szlachta. O ile pierwsze przywileje dla duchowieństwa w Polsce przypadają na okres rozbicia dzielnicowego, to pierwszy poważniejszy przywilej dla rycerstwa miał miejsce właśnie w czasie rządów Andegawenów.

            Kazimierz Wielki nie pozostawił po sobie męskiego potomka. Na następcę wyznaczył swego siostrzeńca króla węgierskiego Ludwika (układ w Budzie 1355). Z chwilą śmierci Kazimierza Wielkiego wygasła królewska linia dynastii piastowskiej. Robert król węgierski był z rodu Andegawenów, był synem Karola Andegaweńskiego i Elżbiety Łokietkówny, siostry Kazimierza Wielkiego. Tron przechodził więc w ręce królewskiego siostrzeńca, członka dynastii andegaweńskiej, mężczyzny, a nie jego matki Elżbiety Piastówny, zmarłej w 1380 r. Podobny kryzys pojawił się z powodu braku synów w rodzinie Andegawena. Za zgodę na możliwość objęcia w Polsce tronu przez jedną z córek, zapłacono szlachcie przywilejem koszyckim (1374).

            Przywilej koszycki z 1374 r. stanowi punkt zwrotny w dziejach stosunku społeczeństwa polskiego do monarchy. W swoim imieniu, jak również w imieniu swoich następców Ludwik zrzekł się prawa nakładania na szlachtę i miasta nadzwyczajnych podatków. Pakty koszyckie były korzystne zarówno dla stanu rycerskiego, jaki dla samych Andegawenów. Zawierały ponadto ustalenia ważne i istotne dla ludności całego kraju. Jednocześnie zapobiegały one groźbie powtórzenia się sytuacji z okresu panowania Wacława II. Wtedy to władca z obcej dynastii podejmował działania sprzeczne z interesami państwa oraz społeczeństwa polskiego. Przywilej koszycki stanowił punkt wyjścia późniejszych przywilejów szlachty polskiej. W późniejszym okresie potrafiła ona umiejętnie wykorzystywać każdą nadarzającą się sytuację dla rozszerzenia swoich praw. Aczkolwiek było to zjawisko powszechne i zrozumiałe w ówczesnych czasach. Z drugiej strony szlachtą kierowała również nieufność do obcego władcy, który w czasie swoich rządów nie dawał żadnych dowodów na to, iż dobro Korony leży mu na sercu. Nie troska o dobro spuścizny po Piastach, ale potęga własnego państwa – Węgier – była w orbicie zainteresowań króla Andegawena.

            W zamian za te wszystkie warunki i zobowiązania monarchy szlachta polska zgodziła się uznać władzę królewską jednej z Ludwikowych córek. Sytuacja z dziedzicznością była teraz bowiem jeszcze gorsza. Jadwiga córka Ludwika Andegaweńskiego była w końcu krewną Kazimierza Wielkiego, ale dalszą i w dodatku kobietą. Oba przypadki, zarówno objęcia tronu przez Ludwika, jak i później objęcia tronu przez jego córkę Jadwigę wymagały zgody szlachty, co uwidoczniło poważne pęknięcia w systemie polskiej sukcesji dziedzicznej. Jak widać na powyższych przykładach do sukcesji nie dopuszczono bocznych linii piastowskich panujących na Mazowszu, czy na Śląsku, co oznaczało pozbawienie ich stanowiska domini naturales* ziem polskich. Sukcesja patrymonialna ustąpiła więc najpierw, bardziej faktycznie, niż prawnie, dziedziczności w systemie primogenitury męskiej* . Przy jej braku piastowska linia królewska próbowała systemu kognatycznego*, przekreślając prawa dynastyczne linii bocznych, co doprowadziło do wzmocnienie stanów i elekcyjności tronu. Nowe rozwiązania były bardziej zgodne z publicznoprawnym charakterem państwa.

            Pod koniec XIV w. nastąpiło zbliżenie Polski i Litwy. Litwini oczekiwali od strony polskiej wsparcia w walce przeciwko Moskwie i Krzyżakom. Także Korona liczyła na odzyskanie przy pomocy Litwy ziem utraconych na rzecz Zakonu krzyżackiego. Najlepszym rozwiązaniem połączenia interesów obu państw był ślub wielkiego księcia litewskiego z polską królową Jadwigą. Ponadto Wielkie Księstwo Litewskie było słabo zaludnione. Litwini zatem bardzo chętnie widzieli polskich osadników, zresztą już wcześniej widoczny był proces osiedlania się na litewskich i ruskich ziemiach polskiej szlachty. Z punktu widzenia ekonomicznego zbliżenie obu tych państw otwierało drogę wymianie handlowej między Europą Zachodnią i Wschodnią.

            Po rokowaniach ze stroną polską Jagiełło wystawił w Krewie akt, nazywany często unią krewską. Jednakże z prawnego punktu widzenia nie był to jeszcze akt unii, ale jedynie jej początek. Zgodnie z tym aktem Jagiełło miał poślubić królową Polski Jadwigę i sam miał zostać koronowany na króla Polski. Ze swej strony wielki książę litewski zobowiązał się, iż przyjmie chrzest wraz z poddanymi oraz odzyska ziemie utracone w przeszłości przez Polskę. Oba państwa miały być połączone osobą monarchy, który zachowywał dwa tytuły: króla Polski i Wielkiego Księcia Litwy. Mamy tutaj zatem początek unii personalnej.

 

 

 

 

* - Domini naturales ziem polskich – czyli przyrodzeni panowie ziem polskich,

* - System primogenitury męskiej – system wyznaczania następców tronu; tron obejmował w pierwszej kolejności syn i jego męskie potomstwo.

* - System kognatyczny – system dziedziczenia uwzględniający prawa dziedziczne kobiet i mężczyzn (przykład Anglii).