Rzeczpospolita Obojga Narodów w latach 1573 - 1648.

 

Rzeczpospolita Obojga Narodów (po Unii Lubelskiej z 1569 r.) na przełomie XVI i XVII w. odgrywała istotną role w polityce europejskiej. Uczestniczyła w wielu konfliktach zbrojnych, a o tron Polski starali się obcokrajowcy, między innymi Ernest Habsburg, Iwan Groźny i Jan III Waza. Z jednej strony Rzeczpospolita odnosiła spektakularne sukcesy militarne z Rosjanami, Szwedami, czy też Turkami, ale z drugiej strony w polityce wewnętrznej dały się zauważyć symptomy nadchodzącego kryzysu politycznego, w dalszej kolejności prowadzącego do rozbiorów Polski. Na arenie międzynarodowej Rzeczpospolita borykała się z rosnącą potęgą państwa moskiewskiego i Turcji. Jednocześnie wdała się w konflikt o dominium Maris Baltici. Autorytet Moskwy zaczął rosnąć od początku XVI w. Za panowania Iwana IV przeprowadzono reformy ustroju państwa, w tym armii, zmierzające do wzmocnienia władzy cara. Konflikt z Rzeczpospolitą wynikał z chęci uzyskania przez Moskwę dostępu do Morza Bałtyckiego. Moskwa włączona została do wojny o Inflanty. Pośmierci Iwana IV Groźnego rozpoczęła się w Moskwie tzw. wielka smuta (okres bezkrólewia), co ułatwiło Rzeczpospolitej rywalizację z państwem moskiewskim. Rzeczpospolita na czele z Władysławem IV włączyła się w walki o tron moskiewski, popierając Dymitrów Samozwańców (tzw. dymitriady). Wojska polsko-litewskie na czele z hetmanem Stanisławem Żółkiewskim zajęły Moskwę, stacjonując tam od października 1610 roku do listopada 1612 roku.

Jednocześnie w XVI w. Europa Południowo-Wschodnia została zmuszona do obrony przed wzmożoną ekspansją Turcji, której świetność polityczna i militarna została zapoczątkowana za panowania Sulejmana II Wspaniałego. Z jednej strony konflikt z Turcją wywoływały plany uzależnienia od Rzeczpospolitej naddunajskich księstw Wołoszczyzny i Mołdawii. Z drugiej strony na południowo-wschodnich kresach wcielonych do Rzeczpospolitej w wyniku unii lubelskiej osiedlali się Kozacy – ludność zbiegła między innymi z majątków tworzonych przez polską szlachtę na inkorporowanych do Rzeczpospolitej w 1569 roku ziemiach ukraińskich. Kozacy parali się grabieżami i korsarstwem. Mówili po rusku, polsku, mołdawsku i tatarsku. Z czasem zaczęli stanowić dla Rzeczpospolitej poważny problem organizując powstania skierowane przeciwko szlachcie polskiej zamieszkującej Ukrainę. Jednym z takich zrywów było powstanie Chmielnickiego. Kozacy w celach łupieżczych najeżdżali na ziemie tureckie, a to z kolei włączało Rzeczpospolitą w konflikty z Turcją. Wojny polsko-tureckie z jednej strony dowiodły siły polskiego oręża (np. podczas oblężenia Chocimia), ale z drugiej strony wymagały znacznych nakładów finansowych, wymagających nałożenia wysokich podatków.

Z północy zagrażała natomiast Rzeczpospolitej Szwecja, walcząca o dominację na Morzu Bałtyckim. Szwecja włączyła się do polsko-moskiewskiego sporu o Inflanty. Jednocześnie w 1587 roku tron polski objął Zygmunt III Waza, który wplątał Rzeczpospolitą w dynastyczne rozgrywki o tron szwedzki. Rzeczpospolitej nie udało się jednak politycznie wykorzystać spektakularnych zwycięstw wojska polsko-litewskiego nad przeważającymi siłami szwedzkimi (pod Białym Kamieniem, czy Kircholmem, gdzie zasłynęła polska ciężka jazda – husaria – stanowiąca po dzień dzisiejszy symbol potęgi Rzeczypospolitej). W 1611 roku prawie całe Inflanty znalazły się we władaniu króla szwedzkiego.

Nie można także zapominać, że wojny Rzeczpospolitej z państwami ościennymi toczyły się w kontekście wojny trzydziestoletniej (1618-1648). Biorąca udział w wojnie trzydziestoletniej Szwecja zaatakowała w 1626 roku Pomorze Gdańskie celem pohamowania Habsburgów w planach zawładnięcia regionem Morza Bałtyckiego.

W stosunkach wewnętrznych ustrój państwa determinowany był przez elekcję viritim, pacta conventa i artykuły henrykowskie. Ukształtowała się Rzeczpospolita szlachecka, w której króla wybierał ogół szlachty, stanowiącej około 10 % społeczeństwa. Demokracja szlachecka prowadziła jednak do osłabienia państwa, nękanego przez długie okresy bezkrólewia, wtrącanie się państw obcych w sprawy Rzeczpospolitej i rokosze. Znaczenie szlachty wzrosło kosztem osłabienia władzy królewskiej. Wyrazem tego były pacta conventa, stanowiące umowę szlachty z kandydatem na króla, która zawierała zobowiązania tegoż po objęciu tronu. Zazwyczaj zobowiązania dotyczyły różnych aspektów życia publicznego w kraju, a w szczególności stosunków zagranicznych, wojska, czy też skarbowości. Artykuły henrykowskie zawierały niezmienne zasady prawnoustrojowe, ograniczające króla na rzecz szlachty.

Artykuły henrykowskie były nową „konstytucją” Rzeczpospolitej. Zawierały one podstawowe zasady rządów w państwie, zasady te były niezmienne. Zgodnie z ich treścią król zobowiązywał się do zwoływania sejmu ordynaryjnego (zwykłego) co 2 lata na 6 tygodni. Jednocześnie wprowadzona została instytucja senatorów rezydentów. Senatorów tych w liczbie 16 wybierano spośród członków senatu. Mieli oni na stałe przebywać przy królu, w celu służenia mu radą a wręcz w celu kontroli jego poczynań w czasie, kiedy nie obradował sejm. Zgodnie z artykułami w Rzeczpospolitej zachowana miała być tolerancja religijna, było to ważne postanowienie, zwłaszcza w kontekście ówczesnych wydarzeń w Europie, zwłaszcza Nocy Św. Bartłomieja (23 na 24 sierpnia 1572 r.). Artykuły henrykowskie kończyły się prawem zezwalającym wypowiedzenie posłuszeństwa przez poddanych królowi, który nie przestrzega bądź narusza zasady konstytucyjne. Było to tzw prawo oporu – ius resistendi, które po raz pierwszy formalnie zostało ujęte właśnie w dokumencie artykułów henrykowskich. Przykładowo w Anglii takie prawo zapisane już był w 1215 r. w Wielkiej Karcie Swobód.

O ile czasy Wazów, a szczególnie panowania Władysława IV, kojarzą się ze świetnością Rzeczpospolitej Obojga Narodów, zarówno na arenie międzynarodowej, jak i w gospodarce, o tyle skutki wikłania się w wojny ze Szwecją, Turcją i Moskwą oraz coraz większe prerogatywy szlachty, zmierzające w końcu do wprowadzenia liberum veto podczas obrad sejmu, doprowadziły w końcu do osłabienia państwa. Demokracja szlachecka, gwarantowana niezmiennymi zasadami artykułów henrykowskich, doprowadziła do tragicznego skutku w postaci rozbiorów Polski. Wolność szlachecka doprowadziła do przekupstwa, nieudolności urzędów, w tym trybunałów, samowoli magnaterii dławiącej jakiekolwiek próby wzmocnienia władzy królewskiej. W Rzeczpospolitej nie zdołano wzmocnić władzy monarszej, tak jak w innych mocarstwach europejskich, w których widoczne były tendencje absolutystyczne.

Drugie pod względem obszaru państwo w Europie, a szóste pod względem ludności, stanęło przed trudnym wyzwaniem – utrzymania swojej potęgi. Niestety nie pozwalały na to problemy w polityce zagranicznej, a w szczególności wyniszczające wojny z Rosją i Szwecją, oraz problem ukraiński, będący skutkiem unii lubelskiej.