POWSTANIE LISTOPADOWE

PRZEBIEG WYDARZEŃ 29.11.1830 – 21.10.1831

 

29/30 listopada 1830, Noc Listopadowa

Od 19.00 do rana. Podchorążowie ze Sprzysiężenia Piotra Wysockiego ruszają z Łazienek do miasta. Spotkanie przy pomniku Jana III na Agrykoli. Atak na Belweder i ucieczka Konstantego w przebraniu kobiecym z Belwederu do Wierzbna k. Warszawy (ob. część Mokotowa). Trasa podchorążych ku centrum miasta. Zabicie przez podchorążych sześciu protestujących przeciw zrywowi polskich generałów. Obojętność bogatszych mieszczan i szlachty, gł. na Nowym Świecie i Krakowskim Przedmieściu. Lud ubogiego Starego Miasta przyłącza się do walki, zdobycie Arsenału. Wezwanie ludności kraju do powstania.

 

30 listopada

Chaos polityczny. Brak jasności celów. Do Rady Administracyjnej (RA) Królestwa wchodzi m.in. książę Adam Jerzy Czartoryski, parę dni później m.in. Joachim Lelewel. Gen. Józef Chłopicki na czele wojska. Pertraktacje z Konstantym.

 

1 grudnia

Konsolidacja radykałów. Odnowienie przez grupę Wysockiego Towarzystwa Patriotycznego (TP). Na czele J. Lelewel, dużą rolę gra radykał Maurycy Mochnacki.

 

3 grudnia

Rozszerzenie składu RA o przedstawicieli TP. Powstaje Rząd Tymczasowy. W składzie: A. J. Czartoryski, J. Lelewel, gen. Michał Radziwiłł, gen. Ludwik Pac. Konstanty opuszcza polskie wojsko i udaje się do Rosji.

 

5 grudnia

J. Chłopicki ogłasza się dyktatorem powstania. Przewaga trendów ugodowych.

 

Po 10 grudnia

Próba rokowań z carem, fiasko, Mikołaj I żąda zdania się „na łaskę i niełaskę prawowitego króla”.

 

18 grudnia

Sejm uznaje powstanie za „narodowe”. Protest Chłopickiego, składa dyktaturę. 20 grudnia przyjmuje ponownie funkcję.

 

18 stycznia 1831

Chłopicki podaje się do dymisji po fiasku misji w Petersburgu i próby rokowań. 20 stycznia wodzem naczelnym zostaje gen. Michał Radziwiłł.

 

25 stycznia

Sejm detronizuje cara Mikołaja I. Oznacza to wojnę z Rosją. 29 stycznia – Rząd Narodowy (prezes A.J. Czartoryski, w składzie m.in. Wincenty Niemojowski z d. frakcji „kaliszan” i J. Lelewel).

 

5-6 lutego

Wojska carskie pod wodzą feldmarszałka Iwana Dybicza wkraczają do Królestwa Polskiego. Bitwy m.in. pod Stoczkiem ob. Łukowskim (14.02, zwycięża polski gen. Józef Dwernicki) i Wawrem (19.02).

 

25 lutego

Walna bitwa o Warszawę pod Grochowem, głównie w tzw. Olszynce Grochowskiej. Nierozegrana, krwawa. 60 tys. żołnierzy carskich i 40 tys. polskich. Dowodzi J. Chłopicki, ranny w rękę. Straty: ok. 9 tys. Rosjanie, ok. 8 tys. Polacy, Polacy wycofują się do Warszawy. Wyczerpani Rosjanie odstępują od szturmu.

 

26 lutego

Wódz naczelny gen. Jan Skrzynecki. Kwatermistrz generalny gen. Ignacy Prądzyński.

 

26 marca

Walki na Litwie (m.in. Emilia Plater, zginęła potem pod Justianowem, tuż za ob. polską granicą w rejonie Puszczy Augustowskiej ). 10-13 maja nieudana próba zdobycia Połągi.

 

31 marca – 27 kwietnia

Polskie zwycięstwa pod Wawrem i Dębem Wielkim dzięki ofensywnym planom I. Prądzyńskiego. Kunktatorstwo Skrzyneckiego niweczy sukcesy. Prądzyński pokonuje Rosjan pod Iganiami koło Siedlec 10 kwietnia. Sukcesy Dwernickiego na Wołyniu, 27 kwietnia przeszedł do zaboru austriackiego, internowany.

 

14 maja

Klęska powstańców pod Daszowem na Ukrainie. Zasięg walk na tym terenie niewielki, mniejszy niż na Litwie.

 

26 maja

Duża klęska wojsk polskich pod Ostrołęką. Dobry plan I. Prądzyńskiego pokrzyżował nieudolny i chwiejny wódz naczelny J. Skrzynecki. Sytuację częściowo uratowali płk Józef Bem i jego kawaleria, dzięki Bemowi nie doszło do zupełnego pogromu Polaków.

 

11 czerwca

Sejm odrzuca projekt wzmocnienia władzy Rządu Narodowego.

 

20 czerwca

Bitwa w Górach Ponarskich k. Wilna. Gen. Antoni Giełgud, gen. Dezydery Chłapowski i gen. Henryk Dembiński – na czele wojsk. 13-15 lipca wycofanie wojsk do zaboru pruskiego, nieudolność Giełguda, zastrzelony jako zdrajca. Dembiński przedarł się do Warszawy. 21 czerwca Rząd ogłasza pospolite ruszenie.

 

Lipiec

Feldmarszałek Iwan Paskiewicz (I. Dybicz zmarł na cholerę) obchodzi Warszawę od zachodu. 29 lipca manifestacja w Warszawie, rewolucyjne hasła z Paryża. Nieudolność władz cywilnych i wojskowych, kryzys powstania.

 

11 sierpnia

Dymisja J. Skrzyneckiego, naczelnym wodzem gen. H. Dembiński.

 

15-16 sierpnia

Rozruchy w Warszawie przeciw nieudolności władz powstania. Radykałowie na czele. Powieszenie wywleczonych z więzienia na Zamku 3 generałów oskarżonych o sabotowanie powstania i kilku in. osób oskarżanych o szpiegostwo. Upadek Rządu Narodowego. Nowy prezes RN z nadania Sejmu gen. Jan Krukowiecki, pół-dyktatura. Krukowiecki dąży do rozmów z Rosją i poddania miasta. 18 sierpnia delegalizacja Towarzystwa Patriotycznego i aresztowanie jego członków. Wodzem naczelnym prezes rządu gen. J. Krukowiecki, zastępcą gen. Kazimierz Małachowski.

 

6 września

Początek szturmu rosyjskiego na Warszawę, od zachodu – czego się nie spodziewano. Słynna potem obrona reduty nr 54 na przedpolu Warszawy koło wsi Ochota pod wodzą ppor. Juliana Konstantego Ordona, która stała się legendarna dzięki poematowi A. Mickiewicza (Ordon w rzeczywistości przeżył wybuch prochów, którego przyczyny nie są znane), oraz reduty nr 56 na przedpolu miasta we wsi Wola pod dowództwem jednonogiego gen. Józefa Sowińskiego (zginął na miejscu).

 

8 września

Kapitulacja Warszawy, wojska polskie walczą dalej. Krukowieckiego zastępuję gen. Kazimierz Małachowski.

 

10 września

Gen. K. Małachowskiego po 2 dniach zastępuje jako wódz naczelny gen. Maciej Rybiński. Armia liczy 70 tys. ludzi, ale wódz rokuje z Rosjanami, nie chce walki.

 

23 września

Płock, ostatnia sesja Sejmu powstańczego.

 

Październik

Armia polska przekracza pod Brodnicą granicę pruską. Na emigrację udają się władze wojskowe i cywilne (z ostatnim prezesem Rządu Narodowego, d. „kaliszaninem” Bonawenturą Niemojowskim, bratem Wincentego). 9 października kapituluje twierdza Modlin, 21 października twierdza Zamość. Koniec powstania listopadowego.