Powstanie Styczniowe

Przebieg wydarzeń (styczeń 1863 – kwiecień 1864)

 

22/23 stycznia 1863

22 stycznia – Komitet Centralny Narodowy ogłasza się Tymczasowym Rządem Narodowym (TRN). Manifest do narodu – Polski, Litwy i Rusi. Wolność i równość obywateli. Zapowiedź uwłaszczenia, bezrolni – ziemia z dóbr narodowych (3 morgi). Wynagrodzenie dla szlachty. Dekrety nie zostały jednak upowszechnione.

Nocą początek walk powstańczych w wielu rejonach Królestwa. Tylko kilka oddziałów walczy – Mariana Langiewicza w Kieleckiem, pozostałe pod Ojcowem, Kazimierzem nad Wisłą, Białą Podlaską. Atak na 30 garnizonów rosyjskich. Fiasko próby zdobycia Płocka, mającego zostać siedzibą TRN.

 

3 – 7 lutego.

Bitwa pod Węgrowem. Pierwsza duża bitwa powstania. Klęska powstańców. 7 lutego klęska pod Siemiatyczami.

7 lutego odezwa TRN do Polaków w zaborze pruskim i austriackim, zachęta do udziału w powstaniu.

 

8 lutego, Petersburg

Konwencja Alvenslebena. Rosja i Prusy – konwencja o zwalczaniu powstania, inicjatorem kanclerz Prus Otto von Bismarck i (nazwa od gen. Gustawa von Alvenslebena).

 

17 lutego, Kujawy

Ludwik Mierosławski wyznaczony na dyktatora powstania na Kujawach. Pobity w 2 potyczkach, opuścił Polskę i wrócił na emigrację do Francji.

 

Luty

Bitwa pod Miechowem. Klęska powstańców.

 

24 lutego – 5 marca

Bitwy pod Małogoszczą i Skałą. M. Langiewicz i Antoni Jeziorański, nierozegrane. Echa – Wierna rzeka St. Żeromskiego.

 

11 – 19 marca

Dyktatura gen. Mariana Langiewicza. De facto władzę sprawował – po Mierosławskim – Stefan Bobrowski, ale „biali” z inspiracji Hotelu Lambert, przyłączywszy się do powstania, przeforsowali dyktaturę Langiewicza. KC uznał to, by nie gmatwać sytuacji.

 

18 marca

Bitwa pod Grochowiskami. Odparcie ataku Rosjan, ale rozbicie oddziału, Langiewicz przeszedł do Galicji. TRN ponownie na czele powstania.

 

23 marca

Zmarł Józef Lompa, polski działacz na Górnym Śląsku.

 

31 marca

Karol Libelt w sejmie pruskim piętnuje konwencję Alvenslebena.

 

Marzec

Powstanie na Litwie.

 

12 kwietnia

W pojedynku zginął St. Bobrowski, faktyczny dowódca powstania. Kryzys i chaos „u góry”.

 

13 kwietnia

Car zapowiada amnestię, jeśli powstańcy złożą broń w ciągu miesiąca. Bezskutecznie.

 

17 kwietnia

Noty Anglii, Austrii i Francji do Petersburga ws. polskiej. Bez odpowiedzi.

 

23 kwietnia

Bitwa pod Józefowem.

 

29 kwietnia

Bitwa pod Pyzdrami w Wielkopolsce. Gen. Edmund Taczanowski odniósł sukces. W maju rozbity przez Rosjan.

 

7 – 9 maja

Bitwa pod Birżami na Żmudzi. Zygmunt Sierakowski głównym dowódcą powstańczym na Litwie od kwietnia.

Wzięty do niewoli, Sierakowski stracony później z rozkazu osławionego Michaiła Murawiowa „Wieszatiela”, generał-gubernatora litewskiego.

 

10 maja

TRN ogłosił się Rządem Narodowym (RN). Skład: Agaton Giller, Oskar Awejde, Karol Ruprecht, Edward Sawiński, Józef Jankowski. Przewaga „białych”. Koniec maja – zamach Ignacego Chmieleńskiego i Włodzimierza Lempkego, odebranie władzy RN, rząd „czerwonych prawników”.

 

11 czerwca

Rządy Francji, Anglii i Austrii – 6 punktów do władz Rosji. Ogłosić amnestię, przywrócić konstytucję z 1815 r., mianować Polaków do administracji, wolność sumienia i zniesienie represji wobec Kościoła i języka polskiego.

 

12 czerwca

Rząd „białych” – Karol Majewski. Stabilizacja władzy powstańczej.

 

14 czerwca

Abp Feliński – do Petersburga. Zamiast skruchy – przygotował memoriał ws. polskiej, został za to zesłany do Jarosławia nad Wołgą (wrócił dopiero w 1883 r.).

 

Lipiec

Wielopolski wyjeżdża do Niemiec (tam umiera 1877). Następcą generał Fiodor Berg.

 

8 sierpnia

Bitwa pod Żyrzynem. Sukces gen. Michała Heydenreich-Kruka.

 

24 sierpnia

Bitwa pod Fajsławicami. Klęska gen. Heydenreich-Kruka i załamanie powstania w Lubelskiem.

 

29 sierpnia

Bitwa pod Kruszyną. Gen. Taczanowski poniósł klęskę w Radomskiem.

 

16 września

Upadek rządu K. Majewskiego. „Czerwoni” znów u steru. W składzie RN m.in. poeta Adam Asnyk. Plany pospolitego ruszenia ludu i akcji terrorystycznych. 19 września zamach na namiestnika F. Berga.

 

17 października

Dyktatura Romualda Traugutta. Plan: powstańcy staną się regularną armią. 15 grudnia: dekret Traugutta o reorganizacji sił zbrojnych. Próba wprowadzenia w życie decyzji o uwłaszczeniu chłopów – bez skutku.

 

1864, styczeń

Kontrybucja 10% dochodu wprowadzona przez Rosjan, dochód na więziennictwo i cerkiew prawosławną. Dalsza ruina ziemian polskich.

 

29 lutego

Stan oblężenia w Galicji – decyzja władz w Wiedniu. Odcięcie pomocy dla powstania.

 

Luty

Powstanie zamiera, likwidacja ostatnich dużych partii. Jedynie Sandomierskie (Sandomierz, Kielce, Radom) obszarem większych walk. Carska ofensywa pod Opatowem. Rozbicie dywizji gen. Hauke-Bosaka.

 

2 marca

Aleksander II ogłasza w 4 ukazach uwłaszczenie chłopów w Kongresówce i wprowadzające samorząd gminny. Chłopi, i tak niechętni „szlacheckiemu, pańskiemu” powstaniu, całkiem się od niego odwrócili i często dobijali nawet rannych lub wydawali małe oddziały władzom.

 

10 – 11 kwietnia

Aresztowanie R. Traugutta. Latem 1864 proces 5 członków Rządu Narodowego (R. Traugutt, Rafał Krajewski, Józef Toczyski, Roman Żuliński i Jan Jeziorański), kary śmierci. Dnia 5 sierpnia 1864 powieszeni na stokach Cytadeli w Warszawie.