Kalendarium
Zygmunt II August

Unia Lubelska - Jan Matejko

Unia Lubelska 1569


Unia Rzeczypospolitej z Litwą była wynikiem starań szlachty litewskiej o prawa analogiczne do tych, które zdobyła szlachta w Koronie. Ścierały się tu jednak dwie przeciwstawne koncepcje zjednoczenia. Szlachta litewska chciała równoprawnej unii z Koroną, natomiast strona polska była za pełnym włączeniem Litwy do Korony. W 1565 roku na skutek nacisków szlachty sejm litewski przyjął prawa szlacheckie analogiczne do tych, które przysługiwały w Koronie. Dotyczyło to w szczególności organizacji sądownictwa i wyborów sejmikowych. Gwarancją tych praw mogła być silna Korona, szczególnie w obliczu zagrożenia ze strony Moskwy. W latach1562-1563 Iwan IV najechał na Litwę, z łatwością pokonując wojska litewskie. Na szczęście dla Litwinów zaprzestał dalszej wędrówki na Wilno na skutek wewnętrznych konfliktów w Moskwie. Chcąc obronić prawa analogiczne do tych które przysługiwały w Koronie szlachta litewska naciskała na trwałą unię polsko-litewską. Zagrożenie ze strony Moskwy i konflikt o Inflanty uzmysłowił Litwinom, że są za słabi, aby prowadzić odpowiednią politykę wschodnią. W Koronie król Zygmunt August, pod naciskiem szlachty litewskiej i polityki inflanckiej przekonał się do unii, mimo oporu możnowładztwa litewskiego. Punktem zwrotnym były postulaty zgłoszone królowi w 1562 roku pod Witebskiem przez szlachtę litewską. O ile szlachta litewska miała konkretną wizję i cel unii, o tyle szlachta polska opierała swoje plany zjednoczeniowe na wcześniejszych postanowieniach unijnych, a w szczególności akcie mielnickim Aleksandra Jagiellończyka.

Magnateria litewska na czele z Radziwiłłami co do zasady nie akceptowała planów unii Litwy i Korony. Można doszukać się głosów aprobujących unię wśród takich rodów jak Chodkiewiczowie, czy Hlebowiczowie, ale ich przyczyna tkwiła nie w samym przekonaniu do unii, ale raczej wynikała z opozycji do Radziwiłłów lub jedynie chęci jednorazowego zjednania sobie Korony w walce z Moskwą. Magnatom nie zależało, tak jak szlachcie litewskiej, na unii, ponieważ posiadali już odpowiednie prawa polityczne. Zdobycie praw przez szlachtę na wzór tych, które posiadała szlachta polska, w mniemaniu magnatów litewskich mogło osłabić ich pozycję polityczną. Magnaci litewscy dążyli do odwlekania unii realnej, czego przykładem jest sejm parczowski w 1564 roku, na którym nie doszło do ugody między posłami polskimi i litewskimi w sprawie unii, ponieważ magnaci litewscy uważali, że projekt unii nie jest jeszcze dopracowany. Magnaci litewscy przeciwstawiali się przede wszystkim wspólnym sejmom. Ich opór został w końcu przełamany przez króla Zygmunta Augusta, który dniu 5 marca 1569 roku zarządził inkorporację Podlasia oraz Wołynia z ziemią bracławską nakazując tamtejszym urzędnikom złożenie przysięgi na wierność Koronie. Unia lubelska była zatem bezpośrednim wynikiem siłowej demonstracji króla Zygmunta Augusta. Magnateria litewska w istocie nie pogodziła się z unią polsko-litewską także po jej zawarciu.

Unia lubelska, a w szczególności poprzedzająca ją inkorporacja ziemi wołyńskiej, kijowskiej i bracławskiej, doprowadziła do intensywnej kolonizacji Ukrainy przez Polaków i narzucenia na tych ziemiach ustroju polityczno-społecznego Korony. Dobra ziemskie były przejmowane przez polską szlachtę, a zwłaszcza magnaterię, która sprowadzała na Ukrainę polskich chłopów, dworzan, żołnierzy. Rozbudowywane były rezydencje magnackie. Wzmożony napływ szlachty polskiej prowadził do spolszczenia szlachty ukraińskiej. Prawosławie wśród szlachty było wypierane przez katolicyzm, do czego przyczyniła się działalność misyjna Kościoła Katolickiego na Ukrainie. Tendencja ta skutkowała buntami ludności ukraińskiej i kozackiej, wyrażającego się w licznych XVII wiecznych powstaniach kozackich na czele z największym – powstaniem Chmielnickiego. Przyczyniły się one do osłabienia i kryzysu Rzeczpospolitej. Można przypuszczać, że przyznanie Ukrainie równych praw, jako trzeciemu członowi federacji, poza Koroną i Litwą, mogło uratować Rzeczpospolitą przed kryzysem prowadzącym do rozbiorów.

Zerwanie przez magnatów litewskich pertraktacji w sprawie unii zmusiło sejm polski do bardziej twardego stanowiska wobec Litwinów. Postanowiono ich przymusić do unii w drodze faktów dokonanych wykorzystując historyczne pretensje Korony do niektórych ziem. Król w dniu 5 marca 1569 roku zarządził inkorporację Podlasia oraz Wołynia z ziemią bracławską nakazując tamtejszym urzędnikom złożenie przysięgi na wierność Koronie. Było to faktyczne uszczuplenie ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Następnie król w dniu 2 maja odebrał województwo podlaskie Wasylowi Tyszkiewiczowi, a kasztelanię Grzegorzowi Tryznie. Taktyka faktów dokonanych poskutkowała – dygnitarze wołyńscy i podlascy zaczęli składać przysięgę na wierność Koronie. Wśród nich był nawet Krzysztof Radziwiłł Sierotka (Radziwiłłowie opierali się unii). W dniu 4 maja król inkorporował ziemię kijowską, co miało też wymiar taktyczny (zabezpieczało przed najazdami tatarskimi i przed zagrożeniem ze strony Moskwy). Inkorporacja ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego odniosła pożądany skutek. Litwini przestraszeni poczynaniami Korony doszli do wniosku, że należy dążyć do kompromisu z Polakami. Wznowiono negocjacje w sprawie unii na czele których stanął magnat litewski Jan Hieronim Chodkiewicz. Z powyższego wynika, że unia lubelska była dziełem jednostronnych aktów Korony, napotykającej na opór magnatów litewskich. Jej finalizacja była możliwa po inkorporowaniu ziem litewskich przez Koronę z mocy zarządzeń króla.

Akty unii lubelskiej (wystawione 1 lipca 1569 roku przez sejm koronny i sejm litewski oraz 4 lipca przez króla) stanowiły, że Korona i Litwa będą pod wspólnym panowaniem jednego władcy (króla Rzeczpospolitej i wielkiego księcia litewskiego). Powołano wspólny sejm walny, którego miejscem obrad miała być Warszawa. Izba poselska składała się ze 120 posłów koronnych i 48 litewskich, a Senat ze 113 senatorów koronnych i 27 litewskich. Na arenie międzynarodowej Rzeczpospolita i Litwa miały występować jako jeden podmiot polityki zagranicznej i obronnej. Unia wprowadzała jednolitą monetę i miała doprowadzić do unifikacji systemów prawnych. Pozostawiono natomiast odrębne urzędy centralne, tytuły i dostojeństwa, odrębne wojsko litewskie i koronne, odrębne języki urzędowe. Unia znosiła jednocześnie zakaz nabywania dóbr na Litwie przez polską szlachtę. Powyższe postanowienia decydowały o chrakterze unii jako unii realnej. Polska szlachta forsowała unię realną z Litwą, uznając unię personalną za niewystarczająca do zwiąków polsko-litewskich.

Znakomity historyk polski Władysław Konopczyński napisał: (...) Nigdy w dziejach odrębne narody nie zawarły trwalszego ślubu przy mniejszym zastosowaniu nacisku. Stało się wedle życzenia setek tysięcy, z ujmą tylko dla garści uprzywilejowanych i dla ich pychy (...)*.

Język litewski zachował się wśród ludności chłopskiej na Żmudzi. Stamtąd też na przełomie XIX i XX w. wyjdzie inicjatywa ruchu narodowego mającego na celu odrodzenie Litwy. Ruch ten odcinał się od spolonizowanej, chociaż czysto litewskiej szlachty tych ziem. Pozostał jednak problem Ukrainy. Jej odrębność kulturowa, językowa, odrębność obrządku wyznaniowego. Problem polegał w tym, czy Rzeczpospolita przyzna Ukrainie równe prawa i przekształci Ukrainę w trzeci twór, podobny do Polski i Litwy. Trzeci samodzielny państwowo element składowy Rzeczypospolitej.

Opracowane na podstawie: Unia Lubelska i tradycje w Europie Środkowo – Wschodniej, pod red. J. Kłoczowskiego, Lublin 1999.

* J. Łojek, Kalendarz Historyczny. Polemiczna historia Polski, Warszawa 1994, s. 68

 

Unia Lubelska - Wikipedia