Wojny z Wielkim Księstwem Moskiewskim i Carstwem Rosyjskim


Wielkie księstwo Moskiewskie (potocznie Moskwa) było państwem ruskim istniejącym w latach 1328-1547. Wielkie Księstwo Moskiewskie było kontynuacją księstwa Moskiewskiego, które w 1328 r. zostało podniesione do rangi Wielkiego Księstwa w wyniku unii personalnej: Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego i Księstwa Moskiewskiego oraz przeniesienia stolicy Wielkiego Księstwa z Włodzimierza do Moskwy. W czasach Jagiellonów to właśnie istnienie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego przyczyniło się do ściślejszej unii polsko – litewskiej. Szczególnie interesy Litwy były zagrożone przez państwo Moskiewskie. Związane to było ze skupianiem w ręku Moskwy tych wszystkich ziem, które kulturalnie, językowo i politycznie związane były z dawną Rusią. Jednocześnie coraz większy wzrost sił militarnych carów moskiewskich szedł w parze z osłabieniem wojskowym Litwy. Na Litwie miał bowiem miejsce zanik drobnego rycerstwa, które bądź przechodziło w szeregi szlachty, bądź spadało do warstwy chłopów.

Iwan Groźny uwolnił państwo moskiewskie od jarzma tatarskiego w 1480 r. jeszcze wcześniej Iwan rozszerzył granice swojego państwa na zachód. Padły wówczas dwa bardzo ważne miasta: Psków i Nowogród Wielki. Dotąd oba te miasta pozostawały w pewnej zależności od państwa polsko – litewskiego. Wkrótce nastąpił upadek Nowogrodu, ważny dotychczas ośrodek handlowy spadł do rzędu małego miasteczka. Upadek tego miasta był tym dotkliwszy dla Polski, iż Rzeczpospolita Nowogrodzka oddzielała na szerokiej przestrzeni Litwę od państwa moskiewskiego. Od tej pory Moskwa będzie nieprzychylną i dokuczliwą sąsiadką Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Nowy metropolita kijowski Józef, mianowany przez Aleksandra Jagiellończyka rozpoczął agitację za wprowadzeniem na terenie Wielkiego Księstwa postanowień Unii Florenckiej. Unia Florencka była unią kościołów katolickiego i prawosławnego z 1493 r., formalnie kończącą rozłam kościołów. W praktyce jednakże Unia okazała się dziełem nietrwałym. Próba wprowadzenia jej przez metropolitę Józefa stały się dogodnym pretekstem dla Iwana III do kolejnej interwencji w wewnętrzne sprawy Litwy. Wiosną 1500 r. rozpoczęła się otwarta wojna. Aleksander Jagiellończyk od samego początku wojny pozyskiwał sojuszników do walki z Moskwą. Jednakże śmierć Jana Olbrachta w czerwcu 1501 r. i starania o koronę polską całkowicie pochłonęły uwagę Aleksandra.

Pierwsze wojny z Moskwą prowadziła sama Litwa. Nie skończyły się one dla niej pomyślnie. Za króla Aleksandra Litwa straciła wielkie obszary dorzecza Desny. Polskie ziemie natomiast uległy poważnemu zniszczeniu wskutek napadu rosyjskiego sprzymierzeńca, chana tatarskiego mendli Gireja.

W roku 1505 zmarł Iwan III, twórca despotycznego państwa moskiewskiego. W tym samym czasie (1506) tron w Polsce i na Litwie objął najmłodszy z Jagiellonów Zygmunt (Stary). Wkrótce Litwa zaatakowana została przez wojska moskiewskie. Zmienił się również dotychczasowy układ, gdyż litewski kniaź Michał Gliński, trzymający do tej pory z Jagiellonami, tym razem przeszedł na stronę cara Wasyla III. Wojna przerwana w 1508 r. została następnie wznowiona w 1514 r.

W wojnach, jakie Polska toczyła z Moskwą za panowania Zygmunta Starego, ingerowały już Niemcy, a dokładnie cesarz Maksymilian i wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern. W sumie wojny te trwały 12 lat (1507-1508, 1512-1522). Pomimo, iż wojsk rosyjskie ponosiły klęski w tych działaniach, to udało im się zdobyć Smoleńsk (1514). Była to najsilniejsza ówczesna twierdza litewska.. Pomimo wspaniałego zwycięstwa, jakie nad wojskami cara odniósł książę Ostrogski pod Orszą (1514), Smoleńsk pozostał w rękach rosyjskich aż do 1611 r.

Działania wojenne z lat 1507 1522 dowiodły, iż Litwa nie jest zdolna sama oprzeć się siłom moskiewskim. Litwa potrzebowała pomocy polskiej, aby ratować swoje interesy państwowe przed wrogim sąsiadem. Z drugiej zaś strony Litwa nie była zbyt skłonna angażować się po stronie działań polskich w XV stuleciu. Tymczasem Moskwa niezrażona klęską orszańską w dalszym ciągu szukała okazji do odegrania się na Polsce. W tym celu car Wasyl III zbliżył się do Zakonu Krzyżackiego, ofiarując swoja protekcję militarną i polityczną. Jednocześnie obiecał Zakonowi pomoc finansową w celu utworzenia armii zaciężnej, która w przyszłości miała dotrzeć do Krakowa. To wtedy doszło po raz pierwszy (10 marca 1517 r.) do utworzenia moskiewsko – pruskiego antypolskiego przymierza zaczepnego. Starcia z Moskwą trwały jeszcze przez kilka lat, ostatecznie wojna zakończyła się podpisaniem rozejmu w 1520 r. Groza ze strony Moskwy wisiała jeszcze nad Polską, jak również nad Litwą jeszcze przez kilkadziesiąt lat.

Panowanie w państwie moskiewskim Wasyla III (1505-1533) było okresem rozszalałego terroru prowadzonego przez zwalczające się grupy bojarskie. Wkrótce tron objął ostatecznie 16 letni Iwan IV, zwany później Groźnym. Rządy, jakie rozpoczął, kosztowały Rosję w ciągu 38 lat nie setki (jak za Wasyla III), ale tysiące ofiar pomordowanych. W roku 1547 Iwan IV przyjął tytuł „cara wszystkiej Rusi”. Jednocześnie głosił program przejęcia pod władzę Moskwy wszystkich ziem, których ludność bądź posługiwała się językiem zbliżonym do moskiewsko – suzdalskiego, bądź też kiedykolwiek podlegały władzy książąt Rurykowiczów. „Tak zaczęło się zbieranie ziem ruskich, zakończone dopiero przez Katarzynę II trzecim rozbiorem Rzeczypospolitej"*.

Za panowania ostatniego Jagiellona Zygmunta Augusta rozpoczął się nowy etap wojen polsko – rosyjskich. Związany on był z dążeniami Rosji do uzyskania wpływów w rejonie Morza Bałtyckiego. W XV w. znaczenie gospodarcze i polityczne Bałtyku znacznie wzrosło. Zmniejszyły się bowiem możliwości Hanzy władającej do XV w. morzami północy, która nie posiadała odpowiedniego zaplecza politycznego. Wszystkie zainteresowane państwa o wpływy na Bałtyku, dążyły do uzyskania możliwie najbardziej rozległych terenów. Organizmem politycznym, który w XVI w. stał się atrakcyjny i przez który przechodziły główne szlaki handlowe, był inflancki szczątek państwa zakonnego. Kawalerowie mieczowi utrzymali się do sekularyzacji Prus, ale upadek ich państwa stanowił bardzo łakomy kąsek dla potężnych sąsiadów. Do walki o Inflanty wystąpiły Dania, Szwecja, Rosja, Litwa. Dążeniom Litwy w pełni sprzyjała magnateria polska.

Nowy mistrz Gotard Kettler wobec zagrożenia ze wszystkich stron, postanowił poddać się jednemu z napastników. Kontakty z panami litewskimi i z Prusami spowodowały, że w 1561 r. podjęto decyzje poddania Inflant Polsce i Litwie. Zakon został sekularyzowany, jego dygnitarze przyjęli luteranizm. Kettler wzorem pruskim otrzymał od obu krajów Semigalię i Kurlandię. Jednocześnie Polska i Litwa zostały wciągnięte w wojnę o dominium maris Baltici. W wojnę, w której walczyły 4 strony, zmieniając co jakiś czas przymierza. Przez cały czas aż do roku 1570 Polska i Litwa walczyły z Rosją.

Pokój w Jamie Zapolskim (1582) zakładał dziesięcioletni rozejm. Rosja zwracała Inflanty i zrzekała się ziemi połockiej. W tym samym czasie wzrost ekspansji szwedzkiej zmusił Iwana Groźnego do podpisania układu pokojowego również ze Szwecją. Układ taki podpisano w 1583 r. W ten sposób Rosja została odepchnięta od Bałtyku na ponad 120 lat.

* - J. Łojkiem, Kalendarz Historyczny. Polemiczna Historia Polski, Warszawa 1994, s. 62.

Opracowane na podstawie:

Dzieje Polski w zwięzłym zarysie, opracował Adam Sanocki, Genewa 1942.

J. Łojek, Kalendarz Historyczny. Polemiczna historia Polski, Warszawa 1994.