Artykuły Henrykowskie, pacta conventa


1573, 10 kwietnia

 

Henryk Walezy złożył przysięgę, w której zaaprobował artykuły henrykowskie i pacta conventa,  mimo że sprzeciwiał się zapisom stanowiącym o możliwości wypowiedzenia królowi posłuszeństwa i swobodzie wyznaniowej.

 

Artykuły henrykowskie stanowiły o przywilejach i prawach szlachty. Ustanawiały przy tym zasady ustroju Rzeczypospolitej, w którym osłabiona została władza królewska na rzecz szlachty. Do ich zasadniczych postanowień zalicza się: utrzymanie wolnej elekcji jako sposobu wyboru króla, zobowiązanie króla do zwoływania co najmniej raz na dwa lata sejmu, zobowiązanie króla do uzyskiwania zgody sejmu na zwołanie pospolitego ruszenia i nakładanie podatków. Utworzono przy królu Radę Senatorów Rezydentów, która miała pomagać królowi w prowadzeniu polityki państwa. Ograniczenie władzy monarszej przejawiało się w prawie szlachty do detronizacji króla w sytuacji złamania przez niego prawa, a w szczególności praw i wolności szlacheckich. Artykuły henrykowskie potwierdzały ustanowioną w konfederacji warszawskiej tolerancję religijną. Były w Europie czymś nowym, skoro władza i jej zakres ustanawiane zostały zawsze przez panującego. W przypadku artykułów henrykowskich władza królewska została znacznie ograniczona na rzecz szlachty, co było precedensem w ówczesnej Europie. Pacta conventa była to umowa między szlachtą a królem, w którym zobowiązywał się do określonych działań po objęciu władzy. Pacta conventa zawierane były zatem każdorazowo z nowo wybranym królem. Artykuły henrykowskie obowiązywały w takim samym kształcie wszystkich królów. W paktach konwentach Henryk Walezy zobowiązał się między innymi do przymierza polsko-francuskiego, rozbudowy floty wojennej, uregulowania długów zaciągniętych przez Zygmunta Augusta.

 

pacta conventa – była to umowa pomiędzy nowo obranym królem a jego poddanymi. Regulowała ona osobiste zobowiązania monarchy po wstąpieniu na tron polski. Z tego też faktu, treść ich była różnorodna, odzwierciedlająca najczęściej aktualną sytuację polityczną, gospodarczą w kraju. W odróżnieniu od artykułów henrykowskich, których treść pozostawała niezmienna dla wszystkich władców, pacta conventa były odmienne dla każdego nowego króla – elekta.