Działania polityczne i gospodarcze przeciwko społeczeństwu polskiemu - 1864 - 1914 - zabór rosyjski


1864, 2 marca

Car Aleksander II wydał 4 ukazy wprowadzające w Królestwie Polskim uwłaszczenie chłopów i samorząd gminny. Reforma carska miała na celu odciągnięcie chłopów od powstania, choć taki sam dekret wydał 22 I 1863 r. powstańczy Rząd Narodowy. 

Pierwszy ukaz nadawał chłopom na własność posiadaną przez nich ziemię. Z uwłaszczenia wyłączono jednak osady karczemne, młynarskie oraz przydzielone służbie folwarcznej, dworskiej i leśnej. Nieobsadzone gospodarstwa chłopskie ("pustki") miały być rozdzielone wśród bezrolnych tej samej wsi. Drugi ukaz urządzał samorząd wiejski składający się z gromady jednowioskowej oraz gminy zbiorowej złożonej z kilku wsi wraz z folwarkami. Na czele obu stali odpowiednio sołtys i wójt wybierani przez zebranie gospodarzy posiadających co najmniej 3 morgi gruntu. Trzeci ukaz dotyczył Komisji Likwidacyjnej, która miała zająć się wypłacaniem odszkodowań dla dziedziców za utracone ziemie. W czwartym powołano władze administracyjne, które miały zająć się realizacją reformy: Komitet dla Spraw Królestwa Polskiego w Petersburgu i Komitet Urządzający w Warszawie oraz komisje lokalne (po jednej na kilka powiatów). Reformę przeprowadzali przybyli z Rosji urzędnicy. Nie rozwiązana pozostała sprawa serwitutów (czyli np. prawa wypasu bydła na pastwiskach lub zbierania opału w lasach należących do dworu), które pozostawiono w rękach dziedziców jednak z możliwością korzystania przez chłopów. Stało się to powodem zatargu na linii dwór - wieś praktycznie do czasów II RP.

 

1864, 5 marca

Władze rosyjskie wydały Prawo o przywilejach i pożyczkach w celu zakupu majątków państwowych lub prywatnych w zachodnich guberniach. 

Ukaz ten dawał liczne przywileje Rosjanom, którzy zdecydowali się kupić majątki polskie na Ziemiach Zabranych (wschodnich województwach Rzeczypospolitej Polskiej zagarniętych w latach 1772–1795 w wyniku rozbiorów Polski przez Imperium Rosyjskie z wyłączeniem obszaru Królestwa Polskiego) i był formą represji wobec narodu polskiego, gdyż 10 grudnia 1865 r. w odrębnym ukazie car zabronił Polakom nabywania majątków ziemskich na tych terenach.

 

1866, 5 stycznia

Władze carskie wprowadziły obowiązek nauki języka rosyjskiego we wszystkich gimnazjach Królestwa Polskiego. 

Proces ten trwał aż do 1869 r., kiedy to objął gimnazja na obszarze całego Królestwa. Nauka języka polskiego mogła odbywać się tylko jako przedmiot nadobowiązkowy, jednak wykładany po rosyjsku [!]. Jedynie religii uczono w języku polskim, jednak z wyłączeniem Chełmszczyzny (gdzie dokonano likwidacji Kościoła unickiego, który napotkał czynny opór miejscowej ludności).

 

1866

Początek likwidacji przez władze carskie odrębności Królestwa Polskiego. Zniesiono Sekretariat Stanu dla Królestwa z siedzibą w Petersburgu, a w jego miejsce powołano Kancelarię dla Spraw Królestwa Polskiego. 

W tym samym roku zniesiono osobny budżet Królestwa, a cła i dochody z podatków miały spływać do Ministerstwa Skarbu Cesarstwa Rosyjskiego. Wprowadzono także nowy podział administracyjny Królestwa Polskiego: liczbę guberni zwiększono z 5 do 10, liczbę powiatów z 39 do 85. Naczelnikowi powiatu podlegali wójtowie gmin i "straż ziemska" (lokalna policja).

 

1867, 22 maja

Ukaz Aleksandra II podporządkowujący Kościół katolicki w Królestwie Polskim specjalnemu Kolegium Katolickiemu w Petersburgu. Zabraniał on duchowieństwu komunikowania się z Kurią Rzymską.

Papież Pius IX nie uznał tej decyzji i zakazał biskupom delegowania do niej swych przedstawicieli. Przyczyniło się do serii konfliktów między episkopatem a rządem rosyjskim w wyniku których w głąb Rosji wywieziono wielu biskupów. W 1870 r. tylko jedno biskupstwo w Królestwie Polskim było obsadzone. Carat samowolnie zniósł 2 diecezje: kamieńską i mińską.

 

1868, 18 listopada

Likwidacja przez władze rosyjskie odrębności szkolnictwa w Królestwie Polskim poprzez utworzenie podległego Ministerstwu Oświecenia Publicznego w Petersburgu Warszawskiego Okręgu Szkolnego.

Na czele okręgu stał kurator, który sprawował nadzór nad wszystkimi szkołami. W 1872 r. ujednolicono programy gimnazjów i dostosowano je do zasad obowiązujących w cesarstwie rosyjskim. W 1868 r. zlikwidowano również Komisję Spraw Wewnętrznych oraz wprowadzono obowiązek używania języka rosyjskiego we wszystkich urzędach Królestwa. W Warszawie zlikwidowano Akademię Duchowną Rzymskokatolicką.

 

1869, 17 września

Ukaz Aleksandra II powołał Warszawski Komitet Cenzury, zastępujący dawny Komitet Cenzury i Oddział Prasy. 

Komitet podlegał bezpośrednio ministerstwu spraw wewnętrznych w Petersburgu. Do jego zadań należało czuwanie, by w tekstach drukowanych nie pojawiały się takie słowa jak "patriotyzm", "polski", "Polak", "niepodległość" itp.

 

1869, 10 października

Ukaz carski zabraniający nabywania majątów ziemskich przez byłych katolików, neofitów na prawosławie na Kresach Wschodnich. 

Ponadto na właścicieli ziemskich wyznania rzymskokatolickiego nałożono dodatkowe, 10% podatki. Warunkiem ich uniknięcia było przejście na prawosławie, a zdobyte w ten sposób pieniądze rząd rosyjski przeznaczał na wojsko, żandarmerię, szkołę i Cerkiew.

 

 

1871, 2 grudnia

Kolejna fala rusyfikacji szkolnictwa w Królestwie Polskim: reskrypt carski nakazujący obowiązkową naukę języka rosyjskiego we wszystkich szkołach ludowych. 

 

Był on od tej pory obowiązkowym przedmiotem dla wszystkich uczniów tego typu szkół, a od 1885 r. stał się dlań językiem wykładowym. Celem wykształcenia podległej zaborcy kadry nauczycielskiej, w 1872 r. utworzono kilka seminariów pedagogicznych. Następnie nominację nauczycieli szkół ludowych wyjęto spod kompetencji zebrań gminnych i oddano do decyzji naczelników Dyrekcji Szkolnych. Wprowadzenie w życie powyższych decyzji umożliwiło objęcie nauczaniem w języku rosyjskim wszystkich przedmiotów, z wyjątkiem religii i języka polskiego (stało się to jednak w 1885 r.).

 

  

1874

Władze carskie zlikwidowały tytuł namiestnika Królestwa Polskiego zastępując go generał-gubernatorem. W ramach dalszej akcji rusyfikacyjnej, likwidującej odrębność ziem polskich, również termin Królestwo Polskie zastapiono określeniem "Kraj Przywiślański". 

Pierwsza decyzja została wydana po śmierci pogromcy powstania styczniowego Fiodora Berga. Generał-gubernator był jednocześnie zwierzchnikiem administracji i dowódcą Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Posiadał szerokie uprawnienia w zakresie wydawania zarządzeń o bezpieczeństwie publicznym a nawet zsyłania ludzi "porządkiem administracyjnym" bez wyroku. Zmieniając nazwę na "Kraj Przywiślański" zlikwidowano również odrębny herb Królestwa Polskiego.

 

1875, 18 lutego

Zlikwidowano przy użyciu wojska (wobec wiernych stawiających opór) ostatnią enklawę Kościoła unickiego na terenie Cesarstwa Rosyjskiego w diecezji chełmskiej.

Do podobnych wydarzeń doszło 17 I 1874 r. w Drelowie, gdzie od kul żołnierzy rosyjskich zginęło 13 unitów. Był wśród nich lokalny przywódca unickiego oporu Semen Pawluk. Pacyfikacje wojskowe połączone z chłostą, niszczeniem dobytku i zsyłkami ciągnęły się ponad rok. W 1875 r. doprowadzono ostatecznie do przejścia unickiej diecezji chełmskiej do Kościoła prawosławnego wbrew woli części wiernych, którym nie pozwolono przejść na obrządek łaciński. Sytuacja unitów na Chełmszczyźnie poprawiła się dopiero w 1905 r., gdy car wydał ukaz wprowadzający tolerancję religijną. W samym Cesarstwie dokonano tego już w 1839 r. W 1874 r. rozpoczął się nacisk administracyjny na parafie, aby same zażądały przejścia na prawosławie. W Pratulinie po wywiezieniu proboszcza parafianie przeciwstawili się 24 I 1874 r. przekazaniu świątyni duchownemu prawosławnemu. Wobec braku możliwości porozumienia mieszkańców z przydzielonym księdzem gubernator carski wprowadził wojsko. Miejscowi unici świadomi zagrożenia życia udali się pod świątynię by jej bronić. Zostali rozstrzelani w pozycji klęczącej w czasie modlitwy.

 

1879, 17 lipca

Kuratorem Warszawskiego Okręgu Szkolnego został osławiony Aleksander Apuchtin - twórca zrusyfikowanego systemu szkolnictwa w Królestwie Polskim, opartego na reformie programów szkolnych, wprowadzeniu nowych podręczników, systemu donosów i szpiclowania uczniów, będącego podstawą systemu policyjnego w szkołach. 

 

Za czasów rządów Apuchtina (do 1897 r.) młodzież karano za sam fakt odezwania się po polsku w murach szkoły. Z pełną zaciekłością tropiono wszelkie próby nauki w języku ojczystym. Przyniosło do opłakane skutki dla szkolnictwa w Królestwie Polskim: oświata ludowa pozostawała w tyle za Rosją centralną, gdyż młodzi ludzie uchylali się od nauki na rzecz obcej szkoły. W szkołach średnich duży procent uczniów nie mógł dotrzeć do matury, szczególnie ubożsi których nie stać było na korepetytorów.

 

 

1883, 16 kwietnia

Rosyjski student Uniwersytetu Warszawskiego Jewgienij Żukowicz publicznie spoliczkował znienawidzonego kuratora Warszawskiego Okręgu Szkolnego, Aleksandra Apuchtina. Żukowicza aresztowano, ale stał się bohaterem Warszawy i wywołał demonstracje na uczelni, tzw. schodki apuchtinowskie. 

Zajścia były pierwszą od czasów powstania styczniowego jawną manifestacją uliczną w Warszawie. Zatrzymanych przez policję zostało 100 studentów, a po stłumieniu zamieszek z Uniwersytetu usunięto 128 studentów, zaś J. Żukowicza skazano na sześć miesięcy więzienia.

 

1884, 27 grudnia

Car Aleksander III wydał ukaz, który zaostrzał prawo o dzierżawach na Ziemiach Zabranych. Jego celem było przyspieszenie zabierania polskich majątków przez Rosjan. 

Długoterminowe dzierżawy ograniczono do 12, a zastawy do 10 lat. Mimo to, większość majątków pozostała i tak w rękach polskich. Ponieważ Polacy oddawali ziemię w dzierżawę celem obejścia zakazu nabywania ziemi inną drogą niż poprzez spadek, po wydaniu ukazu urzędnicy rosyjscy zaczęli skrupulatnie kontrolować legalność zawieranych transakcji, oraz tych, które sfinalizowano w latach 1865 - 1884.

 

1894, listopad

Tron rosyjski objął Mikołaj II. W ciągu najbliższych kilku lat w polityce rosyjskiej wobec ziem polskich pojawiły się pewne symptomy liberalizacji. Wpływ na to miały m.in. rosnące zaangażowanie Rosji na Dalekim Wschodzie, trudności z ruchem robotniczym w kraju, ale także zapoczątkowana stabilizacja rosyjskiej waluty. 

 

W 1894 r. odwołany został znienawidzony generał-gubernator Josif Hurka, a w 1897 r. Aleksandr Apuchtin. Następni generał-gubernatorzy Szuwałow, a następnie Imeretyński szukali towarzyskich stosunków z polską arystokracją oraz pozwalali spodziewać się dalszej liberalizacji kursu politycznego w tym wobec Kościoła katolickiego i języka polskiego.

 

  

1897, 1 września

Wizyta cara Mikołaja II w Warszawie. Podczas wizyty car wykonał kilka pojednawczych gestów wobec społeczeństwa polskiego. 

Wyraził zgodę na budowę pomnika Adama Mickiewicza w Warszawie, przekazał także wręczony mu przez lojalistów z Królestwa Polskiego milion rubli na budowę Politechniki Warszawskiej (jednakże z wykładowym językiem rosyjskim). Car nie złożył jednak żadnych obietnic długotrwałej zmiany kursu politycznego wobec społeczeństwa polskiego. Najlepszym przykładem braku jakiejkolwiek liberalizacji na odcinku rusyfikacji był fakt, że władze lokalne nie dopuściły w Warszawie podczas wizyty do żadnych polskich przemówień, napisów czy emblematów.

 

1898, 20 listopada

W Wilnie odsłonięto pomnik Michaiła Murawiowa "Wieszatiela", pogromcy powstania styczniowego na Litwie. 

W maju 1863 r. mianowany został gubernatorem generalnym na Litwie. Walcząc z powstańcami styczniowymi wprowadził metody terroru i odpowiedzialności zbiorowej. Wydał wiele wyroków skazujących na śmierć lub katorgę, nakazał palić dwory i wsie, których mieszkańcy sprzyjali powstańcom, z jego polecenia konfiskowano majątki i dobra ziemskie powstańców. Znienawidzony przez społeczeństwo Litwy i Polski, pogardzany także przez Rosjan, otrzymał przydomek Wieszatiela. W 1865 r. podał się do dymisji.

 

1904, 10 września

W Wilnie odsłonięto pomnik carycy Katarzyny II  na którym wyryto napis mający uwiecznić przyłączenie do Cesarstwa Rosyjskiego "ziem rosyjskich, oderwanych od pnia macierzystego i znajdujących się pod jarzmem polskim". 

Mimo poniżającego dla Polaków charakteru postumentu jak i widniejącego na nim napisu, w jego odsłonięciu uczestniczyło 60 ziemian kresowych, których nazwano pogardliwie "kataryniarzami"

 

1904, 25 grudnia

Mikołaj II ukazem carskim wyraził zgodę na naukę języka polskiego w szkołach średnich na Ziemiach Zabranych. Miała się ona odbywać jako przedmiot nadobowiązkowy, poza normalnymi zajęciami i za specjalną, dodatkową opłatą. 

Było to pierwsze poważniejsze ustępstwo caratu na rzecz języka polskiego od czasów represji po upadku powstania styczniowego wiążących się z silną rusyfikacją wszystkich dziedzin życia społecznego. 

 

1905, 21 marca

Rosyjski rząd uznał zasadność wprowadzenia języka polskiego w szkołach Królestwa Polskiego. 

Jednakże dopiero w kwietniu 1905 r. władze rosyjskie wydały zgodę na wprowadzenie języka polskiego do szkół państwowych oraz wykładanie religii po polsku.

 

1905, 30 kwietnia

Car Mikołaj II ogłosił ukaz wprowadzający tolerancję religijną. 

Pozwoliło to wielu prześladowanym dotychczas unitom na powrót do dawnego wyznania. Biskupom tego obrządku zezwolono na wyjazd poza swoje diecezje. Od 1905 r. odstępstwo od prawosławia nie miało być ścigane prawem. Zostało to wykorzystane przez unitów, których blisko 200 tys. przystąpiło do Kościoła katolickiego. Po 1905 r.  dało się również zauważyć w Królestwie Polskim znaczne ożywienie religijne.

 

1905, 14 maja

Mikołaj II ogłosił ukaz w sprawie obrotu ziemią w Ziemiach Zabranych. Zezwalał on Polakom sprzedawać ziemię współziomkom, co oznaczało uchylenie restrykcyjnych praw z 1865 i 1884 r.

Ten sam ukaz zapowiadał także, iż w terminie półrocznym zostaną zniesione wszelkie ograniczenia językowe.

 

1905, 19 czerwca

Władze carskie zapowiedziały utworzenie na Uniwersytecie Warszawskim katedr języka polskiego i literatury polskiej.

W 1870 r. na miejsce Szkoły Głównej Warszawskiej (działającej od 1862 do 1869 r. w miejsce zamknięto po powstaniu listopadowym UW) otwarto ponownie Carski Uniwersytet Warszawski, ale z rosyjskim językiem wykładowym.

 

1905, 3 grudnia

Papież Pius X ogłosił List pasterski do arcybiskupa i biskupów Polski berłu rosyjskiemu podległej. 

Wzywał w nim wiernych do spokoju i przeciwstawienia się przeciwnikom "ładu politycznego i społecznego". Został on chłodno przyjęty przez społeczeństwo polskie.

 

1906, 14 - 16 czerwca

Kolejny pogrom antyżydowski w Białymstoku. Inicjatorem antyżydowskich rozruchów było - po raz kolejny - wojsko rosyjskie. 

Wojsko i policja carska często organizowały pogromy żydowskie dla znalezienia pretekstu do wprowadzenia ostrych represji (poprzedni pogrom miał miejsce niecały rok wcześniej w tym samym mieście, 12 VIII 1905 r.). W wyniku pogromów ginęły dziesiątki Żydów, wielu traciło majątek.

 

 

1906, 4 września

Władze rosyjskie rozwiązały organizacje "Sokoła" w Królestwie Polskim, które powstały na początku 1906 r. 

Towarzystwo Gimnastyczne Sokół (jego pierwsze gniazdo) zostało założone 7 II 1867 r. we Lwowie, na wzór czeskiego Sokoła (powstałego w 1862 r.). Celem towarzystwa – zgodnie z ideałami jego twórców – było podtrzymywanie i rozwijanie świadomości narodowej, podnoszenie sprawności fizycznej polskiej młodzieży, popularyzacja sportów letnich i zimowych, wyrabianie tężyzny fizycznej i sił moralnych, co wyrażano w zawołaniu W zdrowym ciele zdrowy duch. Symbolem ruchu był sokół w locie. Towarzysto posiadało też własny hymn sokoli. W Królestwie Polskim organizacja w przeciągu kilku miesięcy działalności zdołała zgromadzić kilkanaście tys. członków.

 

1907, 14 grudnia

Władze rosyjskie rozwiązały Polską Macierz Szkolną. Fakt ten wywołał powszechne oburzenie w całym społeczeństwie polskim.

Organizacja powstała w Królestwie Polskim zaledwie kilkanaście miesięcy wcześniej, na początku 1906 r. Jej założycielami byli Józef Świątkowski, Henryk Sienkiewicz, Antoni Osuchowski i Mieczysław Brzeziński. Jej celem było krzewienie i popieranie oświaty w duchu chrześcijańskim i narodowym poprzez zakładanie i prowadzenie instytucji wychowawczo-oświatowych, ochronek, szkół powszechnych, seminariów nauczycielskich, szkół średnich i wyższych, organizowanie czytelni, bibliotek, uniwersytetów ludowych, a także urządzanie odczytów, wykładów, pogadanek, przedstawień publicznych, wydawania i rozpowszechniania książek.

 

1910, kwiecień

Minister spraw wewnętrznych Rosji Piotr Stołypin zaakceptował projekt wprowadzenia w Królestwie Polskim samorządu miejskiego. W wyniku biernej postawy Koła Polskiego nie został on jednak zaakceptpwany przez Dumę i nie wszedł w życie.

Samorząd miejski w Cesarstwie Rosyjskim wprowadzono już w 1892 r., nie objął on jednak Królestwa Polskiego. Obecny projekt zawierał kilka kwestii spornych takich jak język urzędowy oraz status miasta Warszawy, których nie mogli uzgodnić rosyjscy posłowie Dumy.

 

1910, 11 listopada

Ponowna fala wzmożonej rusyfikacji Królestwa Polskiego po chwilowej "odwilży" związanej z wydarzeniami lat 1905-1907. Kurator Warszawskiego Okręgu Szkolnego w specjalnym okólniku narzucił prywatnym szkołom polskim nauczanie historii i geografii w języku rosyjskim. Ponadto nauczycielami tych przedmiotów mogły zostać tylko osoby wyznania prawosławnego. 

W ślad za tym zarządzeniem poszły kolejne, takie jak zakaz wprowadzania jakichkolwiek zmian programu nauczania w szkołach prywatnych, obowiązek prowadzenia korespondencji przez instytucje i organizacje (łącznie z Kościołem) na drukach z rosyjskimi napisami a także używania pieczęci z takimiż.

 

1912, 1 stycznia

Rząd rosyjski wykupił Kolej Warszawsko-Wiedeńską (oddaną do użytku na pierwszym odcinku w 1845 r.). Był to kolejny element wzmożonej polityki rusyfikacyjnej prowadzonej od 1910 r. 

Kolej ta od momentu uruchomienia znajdowała się w rękach prywatnych przedsiębiorców, co w znacznej mierze uchroniło ją przed rusyfikacją tak charakterystyczną dla instytucji państwowych. W momencie wykupu przez władze rosyjskie zwolniono większość polskiej obsługo zastępując ją Rosjanami.

 

1912, 28 czerwca

Wyodrębnienie przez władze carskie Chełmszczyzny z obszaru Królestwa Polskiego. Doprowadziło to do licznych protestów mieszkańców Kongresówki.

Dotychczasowe powiaty tego rejonu: biłgorajski, hrubieszowski, zamojski, lubartowski, chełmski, bialski, włodawski, konstantynowski, radzyński, tomaszowski i krasnostawski zostały podporządkowane bezpośrednio ministerstwu spraw wewnętrznych Rosji.