Nauka, kultura, sztuka i obyczaje za Michała Korybuta i Jana III - 1669-1696


1669-1696

 

Rola obu monarchów dla kultury polskiej        

Król Michał Korybut jako opiekun nauk i sztuk nie odznaczył się niczym szczególnym, jak zresztą w jakiejkolwiek innej dziedzinie. Inaczej Jan III Sobieski, władca wykształcony ponad epokę, otoczony artystami i uczonymi. Za jego panowania powstała wspaniała rezydencja monarsza Villa Nova - Wilanów, na gruntach wsi Milanów na południe od Warszawy (od 1677 jako skromny dwór szlachecki, po 1680 coraz wyraźniej wzorowana na Wersalu; ob. dzielnica Warszawy). W rodzinnych włościach rozbudowano zamek w Żółkwi i pałac w Jaworowie (obie miejscowości ob. na Ukrainie). Zbudowano lub przebudowano liczne pałace, kościoły i inne obiekty. Król wspierał uczonych, architektów, rzeźbiarzy, malarzy, muzyków i ludzi pióra. Sam pozostawił listy do Marysieńki, swoiste arcydzieło epistolografii XVII wieku.

 

Barok i sarmatyzm, teorie o pochodzeniu szlachty         

Przesada i dziwaczna nieraz ozdobność objęła wówczas praktycznie wszelkie dziedziny sztuki. Słowo barok, określające dziś kulturę XVII i pierwszej połowy XVIII wieku, a często całą epokę, pochodzi od portug. barroco (rodzaj perły), przekształconego we włoskie barocco (dziwny, wymyślny). Druga połowa XVII w. w Rzeczypospolitej to równocześnie rozkwit kultury tzw. sarmatyzmu, dlatego ten okres historii Polski określa się wymiennie mianem epoki baroku lub właśnie sarmatyzmu. Nie tylko część rodzimych twórców, ale przede wszystkich społeczeństwo szlacheckie utożsamiało się ze spadkobiercami starożytnych Scytów, Sarmatów czy Wenedów, a zwłaszcza tych drugich - irańskich z pochodzenia Sarmatów (Sauromatów), spokrewnionych z wypartymi przez nich z terenów "polskich" Scytami. Były to ludy najeżdżające (Scytowie, potem Sarmaci p.n.e.) bądź zamieszkujące (Wenedowie na początku n.e.) ziemie późniejszej Polski. Na scytyjsko-sarmacko-wenedyjskim micie – tajemniczych i hardych przybyszów ze Wschodu, mężnych jeźdźców i zarazem groźnych awanturników – budowano specyficzny zbiór staropolskich "sarmackich" wartości duchowych, mentalność i obyczaj herbowej braci, ugruntowane już mocno w dobie rozwiniętego baroku. Mawiano, że szlachta pochodzi od Sarmatów, ci zaś od... biblijnego Jafeta, przy czym chłopi i mieszczanie mieli wywodzić się od Chama, zaś Żydzi od Sema. Takie "genealogie" traktowano wówczas całkiem serio... Ostatnie badania genetyczno-historyczne wskazują jednak, że "sarmackie" korzenie Polaków nie są wcale wymysłem naszych przodków. Oczywiście jednak owo "pokrewieństwo" nie sięga tak daleko, jak wyobrażali to sobie XVII-wieczni "sarmaci" szlacheccy.

 

Cechy sztuki i obyczajów II połowy XVII wieku

W słowie pisanym i mówionym panuje w II połowie XVII wieku styl kwiecisty, przesadny, modne są epigramy, nagrobki, fraszki, śmiałe nieraz erotyki, kwieciste emblematy. W malarstwie charakterystyczny jest tzw. portret trumienny, oryginalny, niespotykany w innych krajach poza RP, związany zresztą z całą tzw. pompa funebris. W życiu codziennym szlachty i sporej części duchownych – nie mówimy tu o mieszczaństwie ani chłopach – nieumiarkowanie objawia się szczególnie przy stole. Szerzy się obżarstwo i opilstwo, mimo burzliwych wydarzeń narasta obojętność na sprawy publiczne, niechęć do pokrywania rosnących kosztów stałych wojen. Panowie bracia, zapatrzeni w styl życia magnaterii, chcą żyć sielsko i spokojnie, ignorując fakt, że wiek XVII w niczym nie przypominał złotych czasów Reja i Kochanowskiego - raczej epokę ukochanych przez szlachtę starożytnych Sarmatów. Taka postawa to już zapowiedź czasów saskich.

 

"Swojskie" i "cudze", literatura, nowe prądy umysłowe, zapowiedź zmian.

Architektura, sztuki plastyczne i muzyka, ale także tzw. nurt dworski poezji – w odróżnieniu od „swojskiego”, sarmackiego – czerpią obficie z wzorców zagranicznych, zwłaszcza włoskich, niderlandzkich i francuskich. Niestety, prawie żaden z ludzi pióra II poł. XVII w. nie wydał niczego za życia, gdyż w dobie wojen, kontrreformacji i obniżenia poziomu kultury twórczość literacką traktowano jako mało istotne zajęcie. Szlachta często pozostawiała po sobie tzw. silva rerum, zbiory spisanych ręcznie cytatów, myśli, facecji itp. Powstawały diariusze, pamiętniki i zbiory korespondencji, włącznie ze słynnymi listami króla Jana III do Marysieńki. W dziedzinie nauki, od nowoczesnych kierunków filozoficznych przez dziedziny ścisłe aż po humanistykę, widać już nowe prądy i dążenie do zmian. Nie dotyczy to teologii i dogmatów religijnych. Tutaj i w RP, i w Europie panuje wciąż syndrom oblężonej twierdzy i nietolerancja. Istnieją wszakże wyjątki. Zjednoczone Prowincje Niderlandów, Brandenburgia-Prusy czy Szwajcaria to kraje, gdzie istnieje niewielki margines swobody w kwestii wyznaniowej. Nie dotyczy to jednak Rzeczypospolitej Obojga Narodów.    

 

Uczeni, artyści i ludzie pióra za Michała Korybuta i Jana III                

                  

Jan Heweliusz (Johann Hewelcke, Johannes Hevelius), 1611-1687        

Gdańszczanin, ławnik i rajca, astronom i browarnik. Zaprzyjaźniony z Janem III, który wspierał go finansowo i zwolnił z podatku od browaru. Selenographia 1647, Cometographia 1668, Machina Coelestis 1673-1679, Prodromus astronomiae 1690 – pośmiertnie (H. opisał tam Firmamentum Sobiescianum z gwiazdozbiorem Scutum Sobiescianum, ob. Tarcza).

 

 Adam Adamandy Kochański, 1631-1700       

Matematyk, bibliotekarz, zegarmistrz, kapelan Jana III. Wraz z Heweliuszem twórca zegara słonecznego na fasadzie pałacu w Wilanowie. Korespondował z samym G.W. Leibnizem.

 

Joachim Pastorius, 1611-1681   

Gdańszczanin. Historyk, pedagog, lekarz. Autor Historia Polona 1680.

 

Tylman van Gameren (Tylman Gamerski), 1632-1706        

Architekt M. Korybuta i Jana III (nobilitowany jako Tylman Gamerski). Łazienka St. H. Lubomirskiego 1676-83 (ob. Pałac na Wodzie w Łazienkach Królewskich w Warszawie) i Ermitaż 1683-90 (ob. w parku Łazienki Królewskie), Kaplica Królewska w Gdańsku 1678-81, kapl. Kotowskich w kośc. Dominikanów w Warszawie 1690-93, kośc. Sakramentek w Warszawie 1688-92, kośc. Bernardynów w Czerniakowie 1687-93 zbud. przez Izydora Affaitę wg projektu Tylmana (ob. Warszawa), kośc. św. Anny w Krakowie 1689-1703. Pałace w Warszawie: Krasińskich 1677-93, ob. Czapskich m. 1680 a 1705, Gnińskich 1681-85, nieistniejący ob. Sandomierski (Brühla) 1681-97, Radziwiłłów po 1690 (ob. Paca na Miodowej). Inne pałace: Wielopolskich w Oborach 1682-88, prymasa M. Radziejowskiego w Nieborowie po 1690, Branickich w Białymstoku 1691-97, pałace w Puławach, Lubartowie, Lublinie, Rzeszowie (schyłek XVII w.). Tylman zaprojektował Okopy Św. Trójcy w widłach Zbrucza i Dniestru (1692) oraz Marywil w Warszawie (1692-95), pierwszą „galerię handlową” stolicy. Ch.P. Aigner i później A. Corazzi, twórca Teatru Wielkiego, zachowali w ob. budowli relikty Marywilu.

 

Józef Szymon Belotti, zm. 1708           

Architekt M. Korybuta i Jana III z wł. Murano (od pałacu pod Warszawą nazwa ob. dzielnicy Muranów). W Warszawie: kośc. św. Krzyża 1679-96 i św. Antoniego Padewskiego na Senatorskiej 1671-78 (tu być może projekt Izydora Affaity), figura Matki Boskiej Passawskiej 1683 (wotywna po bitwie wiedeńskiej). Zamek Leszczyńskich w Rydzynie 1695. Wraz z Tylmanem z Gameren m.in.: pałac Krasińskich, kośc. d. Karmelitów Bosych (Seminaryjny)  i kaplica Kotowskich w Warszawie. Nagrobek B. Leszczyńskiego w kośc. w Lesznie Wlkp. przed 1695.

 

Augustyn Wincenty Locci, ok. 1640-1732  

Architekt. Pałac w Wilanowie 1677-96, kośc. Kapucynów w Warszawie 1694 (być może dzieło Izydora Affaity) – tam pochowano serce Jana III, prace w zamkach: Królewskim w Warszawie i w Żółkwi – ob. Ukraina.

 

Izydor Affaita, II poł. XVII w.        

Architekt włoski, pracował m.in. dla Jana III (Wilanów). Kośc. i klasztor Kamedułów w Pożajściu (ob. Kowno), kośc. i klasztor Kanoników na Antokolu (ob. Wilno), kośc. w Warszawie: Bernardynów na Czerniakowie, być może Kapucynów, być może Antoniego Padewskiego na Senatorskiej.

 

Michelangelo Palloni, 1637-m. 1711 a 1713 

Malarz włoski, od 1674 pracował dla Paców (kośc. i klasztor Kamedułów w Pożajściu, ob. Kowno, kośc. i klasztor Kanoników na Antokolu, ob. Wilno), od 1684 dla ich wroga Jana III (malowidła w pałacu w Wilanowie wraz z J.E.Szymonowiczem-Siemiginowskim). Także w kośc. Kamedułów na Bielanach (ob. Warszawa) 1684-86, w katedrze w Wilnie 1692, w kośc. Misjonarzy w Łowiczu 1695 i w dwóch kośc. w Węgrowie (po 1700 r.).

 

Georgius (Jerzy) Ertli, II poł. XVII w.       

Wileński architekt poch. z Tyrolu. Twórca kośc. Jezuitów z Reszla w warmińskiej enklawie na terenie luterańskich Prus Książęcych, Świętej Lipce (1688-93).

 

Andreas Schlüter młodszy, 1660-1714  

Rzeźbiarz z Gdańska, do 1694 pracował dla Jana III. Kaplica Królewska w Gdańsku 1678-81 (rzeźby; architekt – Tylman), prace w Wilanowie po 1680, fryz w tympanonie pałacu Krasińskich ok. 1689-93 (triumf Marca Corvinusa), ołtarz w kośc. Bernardynów na Czerniakowie w Warszawie ok. 1690, krucyfiks w kośc. Franciszkanów na Zakroczymskiej w Warszawie, nagrobki Sobieskich w farze w Żółkwi (ob. Ukraina) 1692-93, nagrobek prymasa A. Olszowskiego w katedrze w Gnieźnie (1690-91).

 

Jerzy Eleuter Szymonowicz-Siemiginowski, ok. 1660-m. 1708 a 1711

Malarz i rytownik w służbie Jana III. Malarstwo prowadzące malarza przed posągi Jana III i Marii Kazimiery ok. 1680, prace w pałacu w Wilanowie po 1684 wraz z M. Pallonim, portrety Marysieńki 1684 oraz królewiczów Konstantego 1688 i Aleksandra 1690, sztych Jan Trzeci na koniu.

 

Daniel Schultz, 1615-1683

Malarz i rytownik gdański, pracował dla M. Korybuta i Jana III. Portrety Konstancji Schumann 1674 i Jana Heweliusza 1677.

 

Jan Tricius, zm. 1692

Przedstawiciel nurtu flamandzkiego w malarstwie polskim II poł. XVII w. Portrety Jana III 1676 i 1677, Marii Kazimiery 1676.

 

Jan Andrzej Morsztyn, 1621-1693      

Nurt dworski poezji baroku. Lutnia (1638-1661), Kanikuła albo psia gwiazda (1647), Erotyki, Sonety, zbiór „ze świńskiej plebaniej” (nazwa nadana później), przekład Cyda Corneille’a. W II poł. XVII w. pisał mało. Dyplomata, od 1668 podskarbi koronny, od 1679 agent Ludwika XIV. Po zwrocie Jana III ku Habsburgom, oskarżony o zdradę, 1683 uszedł do Francji.

 

Wacław Potocki, 1625-1696      

Nurt swojski poezji baroku. Transakcja wojny chocimskiej (1670, o bitwie z 1621 r.), panegiryki na cześć Jana III z okazji drugiego zwycięstwa pod Chocimiem 1673 i koronacji 1676 - Muza polska, Ogród, ale nie plewiony (1690-1691, fraszki, epigramy, przypowieści), Moralia (1688-1696).

 

Wespazjan Kochowski, 1633-1700      

Nurt liryczny poezji baroku. Niepróżnujące próżnowanie (1674), Pieśni Wiednia wybawionego (1684), Psalmodyja polska (1695), dewocyjne dzieła religijne (Ogród panieński), roczniki pisane po łacinie.

 

Jan Chryzostom Pasek, ok. 1636-1701     

Żołnierz, pieniacz, awanturnik. Autor Pamiętników (spisane w l. 1690-95).