Stanisław Leszczyński

Jan Klemens Branicki

Atak pruskich żołnierzy pod Lutynią

Jerzy Augustyn Mniszech

Michał Józef Massalski

August III Sas

August III Sas


Wydarzenia polityczne w Rzeczypospolitej Obojga Narodów za panowania Augusta III Sasa (1733-1763)

  

1. Wojna Augusta III ze Stanisławem Leszczyńskim o sukcesję polską – drugie „dwukrólewie” w Rzeczypospolitej I połowy XVIII wieku (1733-1736)

 

Elektor saski Fryderyk August II, znany potem jako król August III, nie mógł łatwo przejąć pracowicie przygotowanej ojcowskiej schedy: walka Sasa i armii rosyjskiej ze zwolennikami Stanisława Leszczyńskiego i wspierającymi go Francuzami trwała trzy lata, aż do sejmu pacyfikacyjnego w 1736 roku.

 

Po śmierci króla Augusta II (1 lutego 1733 roku) doszło do porozumienia magnackiej Familii (Lubomirscy, Czartoryscy, Poniatowscy) z dawną opozycją w celu ponownej elekcji Stanisława Leszczyńskiego, teścia Ludwika XV (od 1725 roku Maria Leszczyńska, córka Stanisława, była królową Francji). Zamiast Szwedów mieli go tym razem wesprzeć Francuzi. Sejm konwokacyjny obradujący w kwietniu i maju 1733 roku wykluczył z wyścigu do korony cudzoziemców. Także Rosja, Prusy i cesarstwo habsburskie (Austria) nie życzyły sobie na tronie polskim Sasa, upatrując przyszłego króla Polski w księciu Emanuelu z Portugalii. W Berlinie król Fryderyk Wilhelm I Hohenzollern – syn pierwszego króla Prus Fryderyka I oraz wnuk i imiennik Wielkiego Elektora Brandenburgii – zaczął wówczas rozważać możliwość rozbioru Rzeczypospolitej. Elektor saski Fryderyk August II nie godził się jednak – na szczęście – na takie „rozwiązanie”. Prusy zaczęły wówczas stawiać na Leszczyńskiego, wbrew Rosji i Austrii, które w końcu postawiły na Sasa. Dnia 12 września 1733 r. na polu elekcyjnym na Woli pod Warszawą tłumy szlachty wybrały ponownie na króla teścia Ludwika XV – Stanisława Leszczyńskiego. Z kolei 5 października 1733 r., z poduszczenia Rosji i Austrii, konkurencyjna elekcja na polach wsi Kamion na prawym brzegu Wisły (ob. rejon kościoła na Kamionku) wyniosła do tronu elektora Saksonii Fryderyka Augusta II Wettyna – jako króla Augusta III. Tymczasem do stolicy zbliżała się interwencyjna armia rosyjska, w obronie Augusta III – wspólnego kandydata Austrii i Rosji. Zwolennicy Leszczyńskiego, popieranego przez Prusy i Francję, na główny punkt obrony wybrali doskonale ufortyfikowany bastionami Gdańsk, największe miasto RP, zdolne do długotrwałej obrony, także dzięki możliwości wywołania sztucznej powodzi od strony Żuław.

 

Rozpoczęła się regularna wojna o sukcesję polską, między armią polską a saską i rosyjską (1733-1736). Armia austriacka nie weszła do RP, wskutek czego zwolennicy Leszczyńskiego mogli bronić się nieco dłużej, ale i tak ich sytuacja była bardzo trudna, a przewaga obcych wojsk ogromna. Dodatkowo, prócz wojny polsko-sasko-rosyjskiej o sukcesję, rozpętała się wojna domowa między zwolennikami obu elektów, „Sasa” i „Lasa”. Ponadto od 1733 roku toczyła się wojna austriacko-francuska, także „o sukcesję polską”, gdyż Ludwik XV wspierał swego teścia Leszczyńskiego.

 

W dniu 17 stycznia 1734 roku w Krakowie August III został koronowany na króla. Nie doszło do sejmu koronacyjnego – z powodu zbyt niskiej frekwencji zwolenników Sasa. Koronacji nie uznali zwolennicy Leszczyńskiego, a opór wobec nowego „króla Sasa” był znacznie większy niż w 1697 i w 1709 roku wobec jego dwukrotnie sięgającego po koronę ojca. „Sasa” wspierali Potoccy, w końcu jednak na jego stronę koniunkturalnie przeszła także Familia (Lubomirscy, Czartoryscy, Poniatowscy), nie wierząc w sukces  „Lasa”, a rozumiejąc dobrze siłę Rosji i Habsburgów.

 

Gdańsk upadł 9 lipca 1734 r., zdobyty przez siły rosyjsko-saskie, a Leszczyński z posiłkami francuskimi schronił się w sprzyjających mu Prusach, w Królewcu, dokąd popłynął na francuskim okręcie. Warto wspomnieć tu o pierwszej w dziejach bitwie na świeżo uformowanym przez prądy wiślane półwyspie Westerplatte (powstał najpierw jako wyspa w wyniku sztucznej regulacji rozpoczętej w l. 70. XVII wieku przez wybitnych gdańskich inżynierów z Janem von Strakowskim na czele). Stoczył ją dnia w dniach 24-27 maja 1734 r. desant francuski pod komendą pułkownika Louisa de Bréhana hrabiego de Plélo. Francuzi wycofali się wcześniej z Gdańska do Kopenhagi, zostawiając Leszczyńskiego i jego ludzi bez wsparcia. Plélo na rozkaz Ludwika XV w dniu 24 maja 1734 r. wylądował z 2,5 tys. żołnierzy francuskich na Westerplatte. Po trzech dniach ciężkich walk z jedenastokrotnie (!) liczniejszymi  Rosjanami (ok. 30 tys. ludzi) Plélo zginął, odniósłszy podobno piętnaście ran, a wraz z nim wielu Francuzów. Z pewnością należy pamiętać o tym „pierwszym, francuskim Westerplatte”, które nie powtórzyło się jednak we wrześniu 1939 r., gdy tak bardzo liczono na pomoc z Zachodu.    

 

Dnia 5 listopada 1734 roku zawiązano konfederację stronników „króla Lasa” w Dzikowie (ob. dzielnica Tarnobrzega) pod laską Adama Tarły. Hasłem była walka z Rosją i Saksonią o niezależność RP. Zwolennicy „króla Sasa” zawiązali wcześniej – pod bagnetami rosyjskimi – konfederację warszawską.

 

W maju 1735 konfederaci dzikowscy ponieśli klęskę pod Stężycą w bitwie z Sasami i Rosjanami. We wrześniu tego roku traktatem wiedeńskim zakończyła się wojna Francji i Austrii „o sukcesję polską”, a jednym z warunków pokoju była rezygnacja Leszczyńskiego z korony polskiej i wycofanie francuskiego poparcia.

 

Dnia 26 stycznia 1736 Stanisław Leszczyński abdykował, a Ludwik XV wycofał poparcie dla swego teścia. Doszło do ugody konfederatów z Augustem III i zwołanego w połowie 1736 r. sejmu pacyfikacyjnego. Rozwiązano konfederację dzikowską i warszawską, ponadto August III uzyskał zgodę na przekazanie lennej wobec RP Kurlandii, rządzonej wcześniej przez ród Kettlerów, w lenno Ernestowi Bironowi, faworytowi rosyjskiej carycy Anny. Do władzy – jak niegdyś Flemming za Augusta II – doszli wpływowi ministrowie, najpierw Józef Aleksander Sułkowski, potem Henryk Brühl. Ministrowie sascy de facto rządzili państwem, odsuwając nieraz na bok hetmanów, kanclerza i podskarbiego, a sejm – praktycznie nie funkcjonował.

 

Sejm 1736 był w ogóle ostatnim, jaki doszedł do skutku za panowania Augusta III – aż do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Stanisław Konarski, były król Polski Stanisław Leszczyński czy Stefan Garczyński, wybitni pisarze polityczni (szerzej – patrz dział o nowych prądach umysłowych w latach panowania Augusta III), wskazywali jasno przyczyny niedowładu ustawodawczego i innych negatywnych zjawisk politycznych: anarchię, samowolę szlachty, nadużywanie liberum veto, przekonanie o doskonałości systemu „złotej wolności”, o bezpieczeństwie śmiertelnie chorego państwa, skrajną obojętność na sprawy publiczne, a także powszechne wśród szlachty doby późnosaskiej pijaństwo, obżarstwo, nieuctwo i nieróbstwo. Mimo to historycy uważają, że apogeum upadku były lata 1718-1733, czyli schyłek panowania Augusta II, gdyż nowe prądy polityczne i kulturalne po roku 1733 kierowały Rzeczpospolitą ku europejskiemu Oświeceniu i dawały ostatnią nadzieję na ratunek ginącego państwa.

 

 

2. Wydarzenia polityczne za panowania Augusta III po wojnie sukcesyjnej (1737-1763)

 

Był to okres zerwanych sejmów, dominacji rosyjskiej i kryzysu państwa, który część historyków uważa za apogeum doby saskiej. Jednak wielu badaczy – ci, którzy dna upadku dopatrują się w l. 1717-1733 – dostrzega elementy pozytywne okresu 1737-1763. Dotarły wtedy do RP prądy Oświecenia, nastąpił rozwój kultury – choć jedynie elitarnej, szkolnictwa – w tym szkół pijarskich i Collegium Nobilium, a także ożywienia gospodarczego – w tym rozwoju Warszawy, która do 1764 r. podwoiła liczbę mieszkańców do ok. 30-40.000 (szerzej – patrz dział o rozwoju gospodarki i kultury za Augusta III).   

 

Rok 1737 nie przyniósł wydarzeń wartych odnotowania w tym miejscu.

 

W roku 1738 August III odsunął ministra Józefa Aleksandra Sułkowskiego, zastępując go Henrykiem Brühlem. Sejm roku 1738 nie doszedł do skutku: rozszedł się bez żadnej uchwały. Miał przeprowadzić aukcję wojska, zachowując neutralność RP wobec toczącej się wojny Rosji z Turcją. Przez terytorium Rzeczypospolitej po raz kolejny – na ww. wojnę – przemaszerowała armia carska. Można wspomnieć, że od 1738 do 1766 roku, do swej śmierci, teść Ludwika XV Stanisław Leszczyński władał księstwem Lotaryngii we Francji.

 

W 1739 roku nie doszło do wydarzeń wartych wspomnienia w tym miejscu.

 

Rok 1740 upamiętnił się dwoma ważnymi dokonaniami z dziedziny gospodarki i szkolnictwa – powstaniem Komisji Brukowej w Warszawie (istniała do 1794) i założeniem przez pijara Stanisława Konarskiego szkoły  Collegium Nobilium przy ul. Miodowej w Warszawie (szerzej – dział dotyczący rozwoju gospodarki i kultury za Augusta III). Ponadto w roku tym wybuchła tzw. wojna o sukcesję austriacką, zwana też wojną o Śląsk, w której nowy król Prus Fryderyk II, spadkobierca elektorów Brandenburgii (prawnuk „Wielkiego Elektora” Fryderyka Wilhelma i wnuk pierwszego króla Prus Fryderyka I), wystąpił przeciw cesarstwu, swemu dawnemu suwerenowi. Śląsk ostatecznie przypadł Prusom, co je niepomiernie wzmocniło, a August III bezskutecznie wspierał cesarzową Marię Teresę, licząc na część ziem śląskich – łącznik terytorialny RP z Saksonią.      

 

W 1741 roku ród Potockich, kiedyś wspierający Sasa przeciw Leszczyńskiemu, próbował zawiązać konfederację szlachty przeciw królowi, lecz plany te storpedowała wierna Augustowi III Familia (Lubomirscy, Czartoryscy, Poniatowscy) oraz sam dwór królewski w Warszawie. W roku tym król ustanowił kolejny już order – Bene Merentibus (Dobrze Zasłużonym), by nagradzać swych faworytów i ludzi lojalnych.

 

Rok 1742 przyniósł powstanie Poczty Saskiej, zorganizowanej na wzór saski przez Karola Biebersteina. W Warszawie powstała jej okazała siedziba (ob. Prokuratura róg Koziej, Trębackiej i Krak. Przedmieścia).

 

W 1743 roku były król Stanisław Leszczyński, władający od 1738 roku Lotaryngią teść króla Francji Ludwika XV, napisał (autorstwo nie jest pewne) sztandarowe reformatorskie dzieło doby późnosaskiej Głos wolny wolność ubezpieczający. Była tam mowa o konieczności  głębokich reform chorego organizmu Rzeczypospolitej, w tym o ustanowieniu stałego sejmu, którego nie byłoby można zrywać,  limitować ani w jakikolwiek inny sposób torpedować.

 

Rok 1744 zaznaczył się w dziejach RP projektem reformatorskim przygotowanym z kolei przez Familię i ród Potockich, którzy – kiedyś ostro rywalizując – coraz częściej współpracowali teraz z Lubomirskimi, Czartoryskimi i Poniatowskimi.

 

Dnia 8 stycznia 1745 roku w Warszawie zawarto sojusz sasko-brytyjsko-holendersko-austriacki wymierzony przeciw ekspansywnym Prusom Fryderyka II, a przewidujący przystąpienie do niego Rosji.

 

Rok 1746 przyniósł dalszy wzrost roli Familii, która uzyskała wpływ na decyzje Augusta III. Henryk Brühl, saski premier kursujący między Dreznem a Warszawą, był w tym czasie związany z Czartoryskimi, należącymi do Familii, co ułatwiało dostęp do chwiejnego, poddającego się rozmaitym wpływom monarchy.

 

Ważnym wydarzeniem godnym odnotowania pod datą 1747 było powstanie w Warszawie publicznej Biblioteki Załuskich, powołanej  przez Józefa Andrzeja i Andrzeja Stanisława Załuskich (szerzej – dział dotyczący gospodarki i kultury za Augusta III). Biblioteka działała do trzeciego rozbioru Polski w 1795 r.

 

Sejm roku 1748 zakończył się rozejściem bez żadnej uchwały, jak wszystkie w latach 1737-1763. Był to wynik rozgrywek Potockich, którzy tym samym nie dopuścili do powołania komisji mającej zlustrować dochody państwa.

 

W 1749 roku zerwano nawet Trybunał Koronny (sąd), a przyczyną był odnowiony konflikt Familii z Potockimi. Coraz częściej, prócz sejmów, zrywano też lokalne sejmiki.

 

Rok 1750 przyniósł sporo ważnych wydarzeń. Tradycyjnie sejm został zerwany – przez ludzi podstawionych przez Potockich. Uniemożliwiono tym razem reformę sądownictwa (a rok wcześniej zerwano nawet Trybunał Koronny). Paraliż instytucji państwa postępował, „zaraza sejmowa” (zrywanie sejmów) zaczęła dotykać coraz to inne urzędy i instytucje. W roku tym, dla przeciwwagi Familii i Potockim, ukształtowało się stronnictwo dworskie. Bazą stało się małżeństwo magnata Jerzego Augusta Mniszcha z Marią Amelią, córką saskiego premiera Henryka Brühla. Familia odpowiedziała planem zwołania sejmu konfederackiego (niemożliwego do zerwania) i dokonania w nim reformy sejmowej. Dwór odrzucił te projekty w obawie przed interwencją sąsiadów, zainteresowanych słabością Rzeczypospolitej i coraz częściej snujących tajne plany rozbiorowe. W 1750 roku Stefan Garczyński wydał reformatorski traktat polityczny Anatomia Rzeczypospolitej Polskiej, synom Ojczyzny ku przestrodze i poprawie.

 

W 1751 nie doszło w RP do żadnego istotnego wydarzenia, o którym można byłoby tutaj wspomnieć.

 

Rok 1752 zaznaczył się spadkiem notowań Familii na saskim dworze (H. Brühl, związany z zięciem Jerzym A. Mniszchem, nie wspierał już jak dawniej Czartoryskich).

 

Rok 1753 nie przyniósł szczególnie ważnych wydarzeń w RP, prócz tzw. transakcji kolbuszowskiej z 7 grudnia – zamieszek szlacheckich wywołanych konfliktem z Familią wokół ordynacji ostrogskiej i opłacania wojska.

 

W 1754 roku sejm został zerwany przez Familię, a celem była obrona jej prywatnych interesów (por. wyżej tzw. transakcja kolbuszowska 1753).

 

W roku 1755 Żyd Jakub Frank założyl tzw. ruch frankistowski, mesjanistyczny i przeciwstawny ortodoksji (w roku 1759 Frank, po debacie z rabinami we Lwowie, przyjął chrzest i całkowicie zerwał z religią żydowską). Także w tym roku pijar Stanisław Konarski, twórca Collegium Nobilium (1740) i szkół pijarskich rywalizujących z kolegiami jezuickimi, opublikował Ustawy szkolne – nowoczesny projekt reformy ww. szkół, częściowo ulegający prądom Oświecenia.

 

Rok 1756 zapoczątkował przemarsze wojsk rosyjskich i pruskich (w 1759 także austriackich) przez terytorium Rzeczypospolitej. Przyczyną była trwająca w latach 1756-1763 tzw. wojna siedmioletnia, w której koalicja złożona z Rosji, Austrii, Francji, Szwecji i Saksonii występowała przeciwko Prusom, Wielkiej Brytanii i Hanowerowi. Historycy zwą ją czasem, żartobliwie, „zapomnianą pierwszą wojną światową” lub pierwszą wojną kolonialną – gdyż konflikt brytyjsko-francuski toczył się także poza Europą (na morzach i m.in. w Kanadzie). Sensacją tego czasu było odwrócenie tradycyjnych przymierzy i gier interesów – np. zbliżenie Francji z cesarstwem, Rosji i Saksonii ze Szwecją czy ostry konflikt Paryża i Londynu o światową dominację. Po raz pierwszy też doszło wtedy do zajęcia Berlina przez wojska rosyjskie, lecz zdolny wódz Fryderyk II nie tylko przetrwał wojnę, ale też umocnił swą władzę, unikając na przyszłość konfliktów z Rosją. W RP rok 1756 zaznaczył się także kryzysem monetarnym. Gdy król Prus zdobył polskie stemple mennicze, zalał RP podrabianą monetą. Opanowano kryzys dopiero po 1760 roku.

 

W 1757 roku nie było szczególnie istotnych wydarzeń politycznych w RP.

 

W roku 1758 August III uzyskał pozwolenie carycy rosyjskiej Elżbiety na oddanie w lenno swemu synowi Kurlandii. Sejm jednak został – jak zwykle – zerwany i sprawa lenna kurlandzkiego dla Sasów upadła.

 

Rok 1759 – zob. wyżej lwowska debata Jakuba Franka z rabinami i chrzest twórcy frankizmu.

 

W latach 1760-1763 Stanisław Konarski przedstawił opinii publicznej dzieło O skutecznym rad sposobie, projekt reformy sejmu i całego ustroju RP. Lata 1760  i 1761 nie przyniosły istotnych wydarzeń politycznych.

 

W roku 1762 syn Augusta III opuścił Kurlandię. Na swe miejsce powrócił Ernest Biron, faworyt dawnej carycy Anny, odsunięty przez carycę Elżbietę, obecnie przywrócony przez nową carycę Katarzynę II, z pochodzenia niemiecką księżniczkę z rodu Anhalt-Zerbst, urodzoną w Szczecinie. Sejm roku 1762 został znów zerwany, pretekstem były napięcia między stronnictwami grożące wszczęciem walk zbrojnych. Familia zyskała w tym roku ponownie na znaczeniu, a powodem było przejęcie władzy w Petersburgu przez Katarzynę II, związaną z Familią wskutek trwającego w l. 1755-58 romansu ze Stanisławem Antonim Poniatowskim, przyszłym królem Polski.  

 

Dnia 5 października 1763 roku zmarł król August III Sas. W tej sytuacji Katarzyna II postanowiła uczynić z RP państwo wasalne, w całości podporządkowane Rosji (rezygnując z dawnych pomysłów rozbiorowych i podziałów stref wpływów między innych sąsiadów). Rozpoczęła się znowu zacięta gra o władzę.