Początki Oświecenia w RP za Augusta III (1733-1763)


Początki Oświecenia w RP za Augusta III (1733-1763) 

 

1. Nowe prądy umysłowe i ożywienie gospodarcze za panowania Augusta III (1733-1763)

  

W latach 1736-1763 nastąpiły wyraźne oznaki ożywienia gospodarczego i pojawiły się z nowe prądy umysłowe związane z Oświeceniem. Do głosu doszli pisarze polityczni – reformatorzy, a artyści doby rokoka pozostawili po sobie wiele znakomitych dzieł świeckich i kościelnych.

 

W opisie wydarzeń politycznych doby Augusta II i Augusta III wspominaliśmy o pisarzach-reformatorach. Lata Augusta III przyniosły, prócz ożywienia gospodarczego, istną eksplozję „pomysłów na reformę” chorego organizmu Rzeczypospolitej. Do wcześniejszych autorów, jak Stanisław Dunin-Karwicki i Stanisław Szczuka (zob. ww. działy) dołączyli inni – sam król Stanisław Leszczyński, ojciec ostatniego króla Stanisław Poniatowski, Stefan Garczyński oraz przede wszystkim pijar ksiądz Stanisław Konarski (zob. ww. działy, gdzie podano tytuły i daty publikacji ich dzieł). Generacja rozpoczynająca aktywność publicystyczno-polityczną i kulturalną w l. 40. XVIII wieku bywa określana mianem „prekursorów Oświecenia”.

 

Wśród jej przedstawicieli należy też wymienić braci Załuskich, twórców (1747) pierwszej biblioteki publicznej (zob. dział o wydarzeniach politycznych za czasów Augusta III).  Józef Andrzej Załuski i jego brat Andrzej Stanisław nie byli jeszcze „mentalnie” ludźmi Oświecenia, ale – późnego baroku. Jednak ich dzieło – Biblioteka Załuskich – de facto przynależy już do nowych czasów. Warto dodać, że reformatorska praca Anatomia Rzeczypospolitej... Stefana Garczyńskiego (zob. jw.) została przez Załuskich skrytykowana.

 

Największy rzecznik reform, pijar Stanisław Konarski, był w zasadzie osamotniony (jego opublikowane dzieła i inne dokonania, wraz z założeniem w 1740 r. Collegium Nobilium i reformą szkół pijarskich – zob. dział jw.). Doceniając jego prekursorską rolę, król oświecony – Stanisław August Poniatowski – nadał mu medal Sapere auso, „temu, który odważył się być mądry”. O skutecznym rad sposobie (1761-1763), dzieło sztandarowe Konarskiego – o walce z liberum veto i ratowaniu sejmowania – zostało zauważone dlatego, że oczywista szkodliwość permanentnego zrywania sejmów nikogo nie pozostawiała obojętnym, nawet „sarmackich” konserwatystów i miłośników saskiej anarchii – w tym przypadku z pobudek przeciwstawnych niż motywy reformatorskie.

 

Innym głosem był – nomem omen – Głos wolny wolność ubezpieczający (1743) byłego króla Stanisława Leszczyńskiego (zob. dział ww.). To dzieło zyskało pozytywne oceny dopiero u potomnych, współcześni nie cenili dawnego króla, wielu obawiało się, że szykuje on swój kolejny powrót do władzy.

 

Warto odnotować, że w czasach Augusta III powstała sieć seminariów duchownych, gdzie do funkcji kapłana przygotowywali się liczni potomkowie rodzin szlacheckich (dla których zabrakło miejsc do nauki w przepełnionych klasztorach). Szkoły pijarskie, zreformowane przez Stanisława Konarskiego, rywalizowały z tradycyjnymi kolegiami jezuickimi, które obniżyły znacznie swój poziom. Wyjątkową rolę odgrywały Gdańsk i Toruń z Gimnazjami Akademickimi, szkołami luterańskimi o bardzo jak na owe czasy wysokim poziomie nauczania.

 

Wśród twórców doby późnego, „rozbuchanego” baroku – częściowo z elementami saskiego, włoskiego bądź francuskiego rokoka – można wymienić Jana Zygmunta Deybla z ekipą „saską” (zob. analogiczny dział o czasach Augusta II), Jakuba Fontanę, Antonia Solariego, Józefa Piolę, Karola Baya, Jana Baptystę Ceroniego i Efraima Schrögera (architektura) czy Jana Jerzego Plerscha (rzeźba). Malarstwo rokoka reprezentują m.in. Franciszek Smuglewicz, nadworny portrecista Augusta III, i Bernardo Belotto (Canaletto), który za drugiego z Sasów zaczął swą działalność w Polsce.