ks. Józef Poniatowski

Jakub Sievers

Bitwa pod Zieleńcami

Józef Kimbar, jeden z przywódców opozycji patriotycznej

Wojna z Rosją 1792 i II rozbiór Polski


Wojna z Rosją i II rozbiór państwa polsko-litewskiego

1792-1793

 

 1. Wojna polsko-rosyjska w obronie Konstytucji 3 Maja i inne wydarzenia 1792 roku.

 

Rozpoczęta 18 maja 1792 roku wojna polsko-rosyjska początkowo przyniosła ograniczone sukcesy militarne (czerwiec – lipiec 1792), które polegały jednak wyłącznie na opóźnianiu marszu nieprzyjaciela na zachód. 23 lipca 1792 r. król Stanisław August  Poniatowski, z rozkazu Katarzyny II, przystąpił do konfederacji targowickiej. Król nakazał przerwanie działań zbrojnych. W Polsce i na Litwie zapanował targowicki terror.

 

Pod koniec maja 1792 roku wojsko polsko-litewskie osiągnęło łącznie stan około 65 tysięcy ludzi, mimo zadekretowanych stu tysięcy. Z takimi siłami od dnia 18 maja 1792 roku prowadzono wojnę z Rosjanami, posiadającymi znaczną przewagę.

 

Na Litwie, mimo zdrady dowódcy armii litewskiej księcia Ludwika Wirtemberskiego, sabotującego działania obronne, po przejęciu dowództwa przez generała Józefa Judyckiego, pułkownik – a przy tym poeta i czołowy polski jakobin – Jakub Jasiński wystąpił 11 czerwca w obronie zamku i miasta Mir (ob. Białoruś). Tydzień później, 18 czerwca pod Zieleńcami na Ukrainie, wojska koronne dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego, bratanka króla, pokonały korpus rosyjski. Trzecim wybitnym dowódcą polskim był bohater wojny o niepodległość USA (przebywał w Ameryce w l. 1777-1784) generał Tadeusz Kościuszko. Cieniem na armii koronnej, operującej na Ukrainie i następnie w Lubelskiem – w stałym odwrocie, położyła się jednak osobista niechęć i rywalizacja księcia Józefa i Kościuszki, co później przyczyniło się do osłabienia wojsk polskich w okresie Insurekcji Kościuszkowskiej.

 

Cztery dni po zwycięstwie pod Zieleńcami, 22 czerwca 1792 roku, król Stanisław Poniatowski ustanowił na pamiątkę bitwy zielenieckiej order Virtuti Militari, a książę Józef Poniatowski wręczył ordery uczestnikom. Król ustanowił wówczas także order Virtuti Civili, nadawany za dokonania pozawojskowe.

 

23 czerwca dowództwo armii litewskiej przejął po Józefie Judyckim Michał Zabiełło.

 

Stanisław August zaproponował wczesnym latem 1792 r. Katarzynie II objęcie tronu polskiego przez wnuka carycy księcia Konstantego Pawłowicza w zamian za utrzymanie Konstytucji 3 Maja, lecz władczyni Rosji zdecydowanie odmówiła.

 

Dnia 18 lipca 1792 r. pod Dubienką nad Bugiem na Lubelszczyźnie Tadeusz Kościuszko pokonał oddział rosyjski, umożliwiając Polakom odwrót z pola bitwy bez większych strat i unikając rozbicia armii koronnej.

 

Na rozkaz Katarzyny II Stanisław August przystąpił dnia 23 lipca 1792 roku do konfederacji targowickiej. Tego samego dnia oraz następnego (23-24.07) Brześć nad Bugiem, doskonale przygotowany inżynieryjnie przez pułkownika Jakuba Jasińskiego, obronił się przed atakiem wojsk rosyjskich, ale przystąpienie króla do Targowicy przekreśliło ten ostatni sukces militarny armii  Rzeczypospolitej w obronie Konstytucji 3 Maja. Stanisław August zabronił wojskom litewskim pochodu na Warszawę w celu powstrzymania Rosjan wespół z armią koronną, ocaloną pod Dubienką przez Kościuszkę. Wojna zakończyła się ostatecznie klęską strony polsko-litewskiej i triumfem Rosji oraz targowiczan, choć Litwini w Puszczy Kamienieckiej (pd. wsch. część Puszczy Białowieskiej, ob. Białoruś) i pod Brześciem walczyli jeszcze przez miesiąc.

 

Przywódcy Stronnictwa Patriotycznego (reformatorskiego) i współtwórcy Konstytucji 3 Maja – bracia Ignacy i Stanisław Kostka Potoccy oraz Hugo Kołłątaj – udali się latem 1792 r. na emigrację do Saksonii, unikając aresztowania przez Targowicę i Rosjan. Tadeusz Kościuszko jesienią 1792 podążył w ich ślady. Książę Józef Poniatowski jako członek rodziny króla nie był represjonowany. Jakub Jasiński pozornie uznał władze targowickie, by faktycznie współtworzyć na Litwie siatkę konspiracyjną. Postąpiło tak zresztą wielu uczestników wojny i przywódców Stronnictwa Patriotycznego. Represje targowiczan dotknęły liczne osoby i środowiska, często oprócz motywów politycznych w grę wchodziły zatargi osobiste.

 

Nowe władze targowickie do końca 1792 roku przeprowadziły szereg zmian w Polsce i na Litwie. M. in. dla zyskania przychylności ludności żydowskiej Komisja Policji Obojga Narodów rozszerzyła na Żydów szlachecki przywilej neminem captivabimus nisi iure dictum (nietykalność osobista przed wyrokiem sądowym). Powołano też wspólną Komisję Skarbową dla Korony i Litwy, a chłopom z dóbr królewskich przeznaczonych na sprzedaż nadano osobistą wolność (częściowe zniesienie poddaństwa, de facto – niewolnictwa). Ponadto Targowica anulowała Prawo o miastach z 18 kwietnia 1791 roku, wprowadziła ostrą cenzurę oraz powołała deputację do przywrócenia dawnego porządku w państwie.  

 

 

 

2. Drugi rozbiór Polski i inne wydarzenia 1793 roku.  

 

Pośrednim, choć najważniejszym skutkiem politycznym przegranej wojny w obronie Konstytucji 3 Maja 1791 roku był drugi rozbiór państwa polsko-litewskiego w 1793 roku, z udziałem Rosji i Prus, ale bez udziału Austrii, zajętej wojną z rewolucyjną Francją.

 

W styczniu 1793 roku Tadeusz Kościuszko, przebywający w l. 1792-1794 na emigracji w Saksonii, m.in. wraz z Hugonem Kołłątajem i Ignacym Potockim, był z misją w rewolucyjnej Francji, próbując uzyskać poparcie dla planowanego powstania. Władze Republiki Francuskiej odmówiły jednak pomocy państwu rządzonemu przez króla (w tym czasie w Paryżu ścięto akurat Ludwika XVI). Był to wybieg, w istocie zajęta wojną z przeciwnikami zewnętrznymi i wewnętrznymi Republika Francuska nie miała ani wystarczających sił zbrojnych, ani woli, by wesprzeć planowaną Insurekcję. W dodatku traktowano ją w Paryżu jako powstanie szlachty, a nie ludu. Radykalna „Kuźnica Kołłątajowska” – i rodzący się z wolna w jej łonie ruch polskich jakobinów – nie miała zasadniczego wpływu na charakter przyszłego powstania, o czym Francuzi dobrze wiedzieli.  

 

Szóstego stycznia 1793 roku wojska pruskie, nie bacząc na sojusz z RP z 1790 roku, wkroczyły do Wielkopolski, zajmując jej teren.

 

W dniu 23 stycznia 1793 roku w Petersburgu Rosja i Prusy podpisały traktat o drugim rozbiorze państwa polsko-litewskiego. Austria, zajęta wojną z rewolucyjną Republiką Francuską, została tym razem pominięta. Zakomunikowano jedynie Wiedniowi o tym fakcie – ale już, jak podkreśla Robert H. Lord w swym dziele Drugi rozbiór Polski – po zakończeniu przygotowań do realizacji traktatu. Chodziło też o postawienie cesarza Franciszka II Habsburga przed faktem dokonanym.

 

Przywrócona do życia Rada Nieustająca (po likwidacji Straży Praw), na posiedzeniu w składzie sprzed Sejmu Wielkiego, zwołała nowy sejm – akceptujący nową sytuację – do Grodna, z dala od wzburzonej Warszawy. Sejmy w Grodnie nie były niczym nowym, ale w tej sytuacji lokalizacja miała dodatkowy sens.

 

W maju 1793 roku w Warszawie zawiązało się tajne sprzymierzenie zmierzające do wywołania powstania. Głównymi organizatorami spisku byli Karol Prozor i Ignacy Działyński, współpracujący z saskim ośrodkiem emigracyjnym T. Kościuszki, I. Potockiego i H. Kołłątaja w Lipsku i Dreźnie. Na Litwie w przygotowaniu powstania uczestniczył aktywnie J. Jasiński, pozorując lojalność wobec Targowicy.

 

Sejm grodzieński obradował w dniach 17 czerwca – 23 listopada 1793 roku. W jego trakcie podkreślano przyjaźń wobec Rosji i protestowano przeciw wiarołomstwu Prus, licząc na to, że Katarzyna II nie dopuści do utraty Wielkopolski (mało kto zdawał sobie sprawę z rzeczywistej gry Petersburga, który rozbiór zaplanował wspólnie z Berlinem). Dopiero w dniu 22 lipca sejm, pod lufami rosyjskich armat i w atmosferze gróźb, nacisków oraz przekupstw ze strony nowego ambasadora Rosji Jakoba Sieversa, mianowanego u schyłku 1792 roku przez carycę, a pełniącego funkcję od lutego do grudnia 1793 r., usankcjonował utratę na rzecz Rosji olbrzymich terenów na wschodzie RP. Sievers ratyfikował traktat 19 sierpnia. Dnia 15 września zawiązano w Grodnie konfederację z inicjatywy Sieversa, zastępującą rozwiązaną równocześnie konfederację targowicką. Jej celem było szybkie załatwienie spraw dotyczących II rozbioru, po myśli Sieversa i Katarzyny II. Konfederaci targowiccy, liczący na zachowanie całości ziem RP, zostali tym sposobem oszukani przez Katarzynę II i Sieversa, a wszelki opór zdławiono zastraszeniem, szantażem lub przekupstwem. Wreszcie 24 września, po dwunastogodzinnej milczącej sesji rozpoczętej 23 września (kolejny „sejm niemy”; pierwszy miał miejsce w roku 1717), konfederaci grodzieńscy i Sievers uznali, że została tym sposobem wyrażona zgoda na zabór ziem zachodnich RP przez Prusy. Dodatkowo nacisk na posłów wywierały wojska rosyjskie dowodzone przez generała Johanna von Rautenfelda. W ten sposób oba zabory zostały w końcu zatwierdzone.

 

Zabór rosyjski w II rozbiorze obejmował województwa mińskie, kijowskie, bracławskie, podolskie, część woj. wileńskiego, nowogródzkiego, brzeskiego (Brześć Litewski) i wołyńskiego. RP utraciła na rzecz Rosji ogromny obszar 250 tys. km kw.  

 

Zabór pruski w II rozbiorze obejmował: Gdańsk, Toruń, województwa gnieźnieńskie, poznańskie, sieradzkie, kaliskie, płockie, brzeskie (Brześć Kujawski), inowrocławskie, ziemię dobrzyńską, część woj. krakowskiego, rawskiego i mazowieckiego. Na rzecz Prus RP straciła 57 tys. km kw.

 

W dniu 16 października 1793 roku z inicjatywy Sieversa zawarto układ polsko-rosyjski, który zmuszał RP do każdorazowego występowania o zgodę Rosji na podpisanie jakiegokolwiek traktatu międzynarodowego. Sejm w Grodnie anulował większość postanowień Sejmu Wielkiego, przywrócił prawa kardynalne (zob. Kalendarium lat 1767-1775), potwierdził przywrócenie Rady Nieustającej – nadając jej większe kompetencje niż poprzednio. 

 

Jesienią 1793 w RP nastąpił, głównie wskutek odcięcia ogromnych terenów państwa, kryzys finansowy. Upadło kilka banków, w tym Piotra Fergussona Teppera i Prota Potockiego, pierwszych wielkich bankierów w Warszawie. Był u nich zadłużony – podobnie jak np. u Szmula Zbytkowera Jakubowicza, żydowskiego bankiera ocalałego z kryzysu, założyciela Szmulowizny – sam król Stanisław August Poniatowski.

 

Pod koniec roku 1793 działacze Stronnictwa Patriotycznego i współtwórcy Konstytucji 3 Maja 1791 roku – przebywający na emigracji w Saksonii bracia Ignacy i Stanisław Kostka Potoccy, Hugo Kołłątaj oraz Franciszek Ksawery Dmochowski – opublikowali traktat polityczny O ustanowieniu i upadku konstytucji polskiej 3 maja 1791.

 

Materiał opracowany przez Igora Strumińskiego.

Data publikacji: 07 października 2013 roku.