Kazimierz Pułaski pod Częstochową

Adam Stanisław Krasiński

Marszałek konfederacji przyjmuje tureckiego posłańca

Modlitwa konfederatów przed bitwą (A Grottger)

Michał Jan Pac

Pomnik Kazimierza Pułaskiego w Warce

Konfederacja barska 1768 - 1772


Konfederacja barska 1768-1772

  

1. Zawiązanie konfederacji barskiej i okres bezpośrednio po jej rozpoczęciu, do upadku  Berdyczowa i Baru (29 lutego – 20 czerwca 1768).

 

Dnia 29 lutego 1768 roku w Barze na Podolu, pod przemożnym wpływem antydysydenckiej propagandy płynącej z ambon kościołów katolickich w całym kraju, a także z inspiracji grupy wymanewrowanych przez Repnina radomian, zawiązano konfederację pod hasłami „obrony wiary i wolności” Rzeczypospolitej, przywracając zarazem stan prawny sprzed konwokacji 1764 roku. Równało się to, niezależnie od haseł antydysydenckich, unieważnieniu reform króla SAP z lat 1764-1766 oraz wypowiedzeniu traktatu gwarancyjnego z Rosją. Konfederacja barska dla części badaczy stanowi pierwsze z polskich powstań narodowych.

 

Na czele konfederatów stanęli: marszałek generalny Michał Hieronim Krasiński, biskup kamieniecki, podkomorzy różański, pisarz polityczny i brat Michała Adam Stanisław Krasiński, starosta warecki Józef Pułaski, jego syn Kazimierz, potem czołowy barski dowódca polowy.Inicjatorem ruchu był także twórca tzw. kamaryli Mniszcha za panowania Augusta III, marszałek nadworny koronny i niedawny konfederat radomski Jerzy August Wandalin Mniszech.

 

Pisze w swym fundamentalnym II-tomowym dziele Konfederacja barska, wydanym w latach 1936-1938, czołowy znawca problemu Władysław Konopczyński: „Rankiem 29 lutego podczas uroczystego nabożeństwa u Karmelitów nadchodzi wieść, że podkomorzy różański (Krasiński – red.) zbliża się do Baru. Wysłany na spotkanie z kawalkadą starościc warecki – zapewne Kazimierz Pułaski (miał on brata Franciszka i ojca Józefa, starostę wareckiego – red.), sprowadza przyszłego szefa...”. Tak zaczęła się zbrojna, czteroletnia ruchawka, kontrowersyjna do dziś, patriotyczna i antyrosyjska, ale też konserwatywna, antyreformatorska i ostatecznie skutkująca pierwszym rozbiorem, do którego – być może – bez powstania barżan by nie doszło (o ile nie było ono od dawna i tak wliczone w plany zaborców, co do dziś jest niepewne). Katarzyna II być może wolałaby zarządzać przez swych ambasadorów całą Rzeczpospolitą, bez pomocy pruskiej czy austriackiej, ani bez potrzeby dzielenia się łupem z innymi.

 

Dnia 29 lutego Józef i Kazimierz Pułascy, Michał Hieronim Krasiński, Adam Stanisław Krasiński i inni podpisali akt założycielski konfederacji w Barze na Podolu, pod laską marszałkowską Michała Hieronima Krasińskiego.

Akt założycielski Konfederacji barskiej.

Związek zbrojny konfederacji zorganizowali: Michał Hieronim Krasińskimarszałek generalny konfederacji w Koronie, Joachim Potockiregimentarz generalny konfederacji w Koronie, Michał Jan Pac – marszałek generalny konfederacji na Litwie, Józef Sapieharegimentarz generalny konfederacji na Litwie oraz marszałek związku wojskowego konfederacji i starosta warecki Józef Pułaski – ojciec wybitnego polnego dowódcy konfederatów Kazimierza Pułaskiego. Wawrzyniec Potocki – reprezentant Wielkopolski – otrzymał urząd konsyliarza z prawem zasiadania w Generalnej Radzie, był też generalnym regimentarzem wojsk koronnych komputowych i konfederackich, a ostatecznie został marszałkiem konfederacji – na miejsce Michała Hieronima Krasińskiego.

 

Dnia 4 marca 1768 roku, na akcie zaprzysiężenia związku zbrojnego konfederacji w Barze, było już prawie 300 podpisów, a przybyło ich potem znacznie więcej. Trudno ustalić ostateczną liczbę akcesów. Natomiast siłę zbrojną barżan, kierowaną w znacznym stopniu przez Pułaskiego, stanowiły prywatne milicje magnackie, nadto milicje z ordynacji ostrogskiej, zamojskiej i myszkowskiej, milicje sołtysowskie, poza tym liczni ochotnicy. Szybko też wśród konfederatów pojawił się niejaki ksiądz Marek Jandołowicz, postać charyzmatyczna, karmelita, który wygłaszał proroctwa i kazania, nacechowane z jednej strony patriotyzmem i wiarą, ale z drugiej – nietolerancją i zabobonem. Co jednak ciekawe, głęboko „barokowi” mentalnie konfederaci potrafili pozyskać poparcie w kolebce Oświecenia, Francji, a takich paradoksów i kontrowersji będzie w tym ruchu dużo więcej.

 

Król Stanisław August Poniatowski, na mocy uchwały Rady Senatu i pod presją ambasadora Repnina (popadł wprawdzie w niełaskę u carycy po wybuchu konfederacji barskiej, ale urząd sprawował do roku 1769), dnia 23 marca 1768 roku wezwał wojska rosyjskie na pomoc armii koronnej i litewskiej przeciwko konfederatom. Za wnioskiem głosowało 14 senatorów, w tym prymas Gabriel Podoski. Król był gotów podpisać uchwałę nawet wbrew większości, w razie potrzeby, by okazać swą wierność imperatorowej.

 

Od kwietnia 1768 roku, w ramach konfederacji barskiej, zawiązywały się konfederacje wojewódzkie. I tak np. dnia 9 czerwca 1768 roku w Kcyni do konfederacji przystąpiła chorągiew partii wielkopolskiej (tzw. pierwsza konfederacja wielkopolska). Już 14 czerwca konfederaci wielkopolscy ponieśli klęskę pod Krotoszynem.

 

W maju 1768 roku król Prus Fryderyk II radził carycy Katarzynie II, by Rosjanie porwali Michała Hieronima i Józefa Pułaskiego i w ten sposób położyli kres konfederacji. Przebywali oni w zależnym od Stambułu Hospodarstwie Mołdawskim, próbując pozyskać Turków. Wysłany w tym celu do Mołdawii agent został jednak zdemaskowany i do porwania nie doszło.

 

Kazimierz Pułaski przez dwa pierwsze tygodnie czerwca bronił się w warownym klasztorze w Berdyczowie. Skapitulował 14 czerwca 1768 i został wypuszczony, ale po przyrzeczeniu porzucenia konfederacji. Niedługo ogłosił, że został do tego zmuszony siłą i będzie walczyć do ostatniej kropli krwi.

 

Dnia 20 czerwca 1768 roku Bar został zdobyty przez wojska carycy Katarzyny II. Konfederaci zostali siłą wyparci z terytorium RP i schronili się w Turcji, a także w granicznej twierdzy Chocim w kontrolowanym przez Turków Hospodarstwie Mołdawskim.

 

 

2. Działania polityczno-dyplomatyczne podejmowane przez konfederatów, króla oraz Rosję, Prusy, Austrię, Francję i Turcję.

 

Dnia  31 października 1768 roku, powołano Generalność, najwyższą władzę konfederatów. Miało to usprawnić dowodzenie nad rozproszonymi siłami i umożliwić kontakty z Francją, o której wsparcie skutecznie zabiegano w Paryżu. Francja udzieliła wkrótce barżanom pomocy finansowej, dyplomatycznej oraz wsparcia doradców wojskowych.  Na czele stanął marszałek Generalności Michał Jan Pac.

 

Dzień po upadku Baru, 21 czerwca 1768 roku, pod przewodnictwem Michała Czarnockiego, marszałka województwa krakowskiego, ogłoszono w Krakowie akt zawiązania konfederacji krakowskiej, na mocy której ziemia krakowska poparła program konfederacji barskiej. Uniwersał marszałka do mieszkańców wzywał katolików – zacytujmy znów Konopczyńskiego„by wzięli pod siebie to przekonanie, że lepiej przestać żyć, aniżeli patrzeć na nadwerężenie wiary świętej katolickiej, tudzież widząc oczywistą zgubę Ojczyzny”.

 

Dnia 14 lipca zawiązano konfederację wieluńską, a 21 lipca tzw. pierwszą konfederację sieradzką.

 

Dnia 11 września Michał H. Krasiński mianował regimentarzem generalnym Joachima Potockiego (z pominięciem Józefa Pułaskiego). We wrześniu zawiązano konfederację litewską w Nowogródku pod laską Michała Jana Paca. Biskup Adam St. Krasiński został we wrześniu przyjęty w Paryżu przez Ludwika XV, sondując szanse na sojusz z Wersalem.

 

Szóstego października 1768 r. wybucha wojna turecko-rosyjska, dająca nadzieję na odejście części wojsk rosyjskich na front turecki i pomoc dla Baru ze strony Turcji oraz sojuszniczej wobec Stambułu Francji. W dniu 16 grudnia 1768 roku, pod gwarancją Francji, konfederaci zawarli nieformalny traktat przymierza polsko-tatarsko-tureckiego. Francja była zainteresowana Barem o tyle, że walki z Rosją odciągały wojska Katarzyny II z frontu tureckiego, na co liczył Wersal. Artykuł nr 4 zobowiązywał Turcję i Chanat Krymski do niezawierania pokoju z Rosją, aż do czasu przywrócenia poprzedniego systemu rządów w Rzeczypospolitej. Państwa te miały też zagwarantować niepodległość Polski. Bastionem polsko-tatarsko-tureckim stał się nadgraniczny zamek w Chocimiu, na terenie zależnego od Turcji Hospodarstwa Mołdawskiego, połączony z warownym obozem, miejscem słynnych i zwycięskich dla RP bitew w 1621 i 1673 roku, stoczonych przeciwko Osmanom. Tym razem Chocim stał się symbolem aliansu polsko-tureckiego, fundamentalnego dla barżan – obok pozyskanej wkrótce wojskowo-politycznej pomocy francuskiej. Należy pamiętać, że dobre stosunki ze Stambułem, niechętnym wtrącaniu się Petersburga w polskie i litewskie sprawy, RP miała już od kilku dziesięcioleci, a Turcja nigdy nie uznała potem rozbiorów Polski i Litwy.

 

Listopad 1768 – listopad 1769 – zawiązywanie konfederacji mazowieckich. Na Mazowszu wybitną rolę odegra dowódca polowy, kozak Józef Sawa-Caliński.

 

Prusy, związane z Rosją traktatem z 1767 roku, zachowały formalnie neutralność wobec konfederacji, a wielu barżan znalazło schronienie na terytorium pruskim. Jednak Prusacy rozciągnęli zarazem tzw. kordon sanitarny, na razie ograniczony do części Wielkopolski, przez Praszkę, Rawicz, Wschowę aż pod Poznań. Był to wstęp do rozszerzenia kordonu i planowanego już po cichu I rozbioru RP. Oficerowie pruscy kupowali także od Rosjan jeńców-konfederatów i wcielali ich do pruskiej armii. Niejednokrotnie wojska pruskie przeprowadzały zbrojne rajdy na terytorium RP.

 

12  stycznia 1769 –  zawiązanie w Woźnikach konfederacji łęczyckiej.

15 stycznia 1769 – zawiązanie tzw. drugiej konfederacji sieradzkiej w Sieradzu.

 

W lutym 1769 roku Austriacy, dołączając się do rozbiorowych zakusów pruskich, zajęli starostwo spiskie na Podtatrzu, co stanowiło pierwszy realny krok na drodze do I rozbioru państwa polsko-litewskiego, do którego doszło w 1772 roku. Pretekstem był atak konfederatów barskich na zamek w Starej Lubowli (ob. Słowacja), po którym brat króla, książę Kazimierz Poniatowski, wezwał na pomoc wojska cesarzowej Marii Teresy.

 

30 marca 1769 – zawiązanie konfederacji kujawskiej.

26 lipca 1769 – akt konfederacji generalnej litewskiej, powtórnie pod laską Michała Jana Paca.

6 sierpnia 1769 – utworzenie w Poznaniu Izby Konsyliarskiej, czyli „generalności” wielkopolskiej.

16 sierpnia 1769 – 30 września 1769 – zawiązanie konfederacji województw pruskich Korony.

31 października 1769 – utworzenie Generalności w Białej Śląskiej: Michał Krasiński marszałkiem, Joachim Potocki regimentarzem koronnym (obaj zaocznie), Michał Jan Pac marszałkiem lit., a Joachim Sapieha regimentarzem lit.

11 grudnia 1769 – przeniesienie Generalności za granicę, do Preszowa.

 

Inne wydarzenia 1769 roku. Od roku 1769 aż do upadku RP w 1795 r. istniała tzw. rzeczpospolita pawłowska w dobrach Pawła Brzostowskiego koło Merecza na Litwie. Zniesiono tam pańszczyznę chłopów, zastępując ją czynszem, utworzono sejm gminny – wiejski samorząd. Kontynuatorem rodowego eksperymentu był Karol Brzostowski, który w I połowie XIX wieku stworzył tzw. rzeczpospolitą sztabińską z ośrodkami w Sztabinie i Cisowie na ob. Suwalszczyźnie. W roku 1769 wydawca i drukarz Michał Gröll założył w Warszawie czytelnię i wypożyczalnię książek (zob. szerzej dział Kalendarium o kulturze doby SAP). 

 

W 1770 roku konfederację barską finansowo wspomogła Francja, wcześniej współtwórczyni sojuszu barżan z Turcją, o co zabiegano w Paryżu od roku, a do czego walnie przyczynił się wysłany tam przez Generalność Michał Wielhorski. Do RP w lipcu 1770 roku przybyli francuscy instruktorzy wojskowi z Charles’em Dumouriezem na czele.W ramach pomocy francuskiej powstał ponadto traktat polityczny pióra samego Jana Jakuba Rousseau, wielkiego myśliciela francuskiego Oświecenia, pt. Uwagi nad rządem polskim, zamówiony w Paryżu w 1770 roku na zlecenie Baru przez Michała Wielhorskiego. Rousseau wsparł swą koncepcją plan ustrojowy tzw. sarmackiego republikanizmu, w teorii wolnościowy i oparty na „prawach naturalnych”, ale w istocie naiwny i oderwany od realiów RP, przystający jednak – jak podkreśla badacz tematu Jerzy Michalski – do utopijnych wizji społeczno-politycznych J. J. Rousseau.

 

Tymczasem wojska austriackie już po raz drugi w toku konfederacji zaanektowały fragment terytorium RP, zajmując starostwa nowotarskie (Nowy Targ) na Podhalu, sądeckie (Nowy i Stary Sącz) i czorsztyńskie w Pieninach. Natomiast armia pruska, przyłączając się do tej „pełzającej” aneksji stanowiącej wstęp do I rozbioru, a będącej skutkiem chaosu w RP, obsadziła Kujawy i Prusy Królewskie (województwa pomorskie, chełmińskie i malborskie z Warmią), odcinając je od reszty Korony znacznie rozbudowanym tzw. kordonem sanitarnym – pod pretekstem troski o zdrowie ludności. Prusacy zaczęli odtąd naciskać na Rosję, by zgodziła się na częściowy rozbiór ziem RP, a Wiedeń także był zainteresowany udziałem w łupach. Na razie Katarzyna II nie była skłonna do podziału Rzeczypospolitej, woląc samodzielnie kontrolować słabe, upadające państwo. 

 

W dniu 22 października 1770 roku – a wcześniej także 9 kwietnia w tureckiej podówczas Warnie, dokąd dotarli barscy uchodźcy (ob. Bułgaria) – nastąpiło ogłoszenie detronizacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Właściwie – stanu bezkrólewia trwającego od śmierci króla Augusta III Sasa w 1763 roku. Konfederaci barscy wezwali do obalenia siłą króla-uzurpatora.

 

Inne wydarzenia 1770 roku. W roku tym wokół Warszawy, wliczając do niej podmiejskie podówczas jurydyki magnackie i tereny luźniej zabudowane, usypano wał sanitarno-kontrolny z nielicznymi, pilnie strzeżonymi przejazdami. Prócz obawy o epidemię czy przemyt, chodziło o zabezpieczenie miasta przed atakiem konfederatów barskich. Od nazwiska inicjatora budowy, marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego, nazwano go Okopem (Okopy, Wał) Lubomirskiego. W 1791 Prawo o miastach zniosło jurydyki i około 120-tysięczna podówczas Warszawa szeroko rozlała się wewnątrz Okopu, obejmując także osady na prawym brzegu Wisły (miasta Praga i Skaryszew, wieś Golędzinów). Wzmocniony dziełami zewnętrznymi i wewnętrznymi – bastionami, redutami, rawelinami itp. – odegrał też rolę militarną w czasie Insurekcji 1794 roku, ale ostatecznie nie zatrzymał na Pradze wojsk Suworowa. Zlikwidowano go w drugiej połowie XIX wieku, lecz w układzie urbanistycznym Warszawy i w nazewnictwie (ul. Okopowa) – a we fragmencie w Łazienkach Królewskich – przetrwał do dziś. Do 1916 roku Okop Lubomirskiego stanowił granicę milionowej już wtedy Warszawy, szczelnie wypełnionej na całym tym obszarze miejską zabudową.

 

Dnia 23 maja 1771 roku wojska konfederackie pod wodzą przybyłego z Francji Charles’a Dumourieza zostały pokonane w ciężkiej bitwie pod Lanckoroną przez oddziały rosyjskie dowodzone przez Aleksandra Suworowa. Dumouriez został wkrótce potem odwołany do Francji i popadł w niełaskę, choć początkowo król Ludwik XV i minister spraw zagranicznych Étienne François de Choiseul wspierali finansowo i wojskowo Bar.

 

6 lipca 1771 – nominacja generała de Viomenil na miejsce Ch. Dumourieza.

 

Sierpień 1771 – przeniesienie się Generalności z Preszowa (ob. Słowacja) do Cieszyna.

 

Według wersji przyjętej przez wielu historyków na rozkaz coraz bardziej zdesperowanej sytuacją Generalności barskiej Kazimierz Pułaski podjął się zorganizowania porwania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego – i to na niego spadła potem główna odpowiedzialność za ten desperacki czyn, przez co stal się wyjętym spod prawa banitą. Nie wiemy jednak, kto stał naprawdę za nieudolnym zamachem, który nie wyglądał na rzeczywistą próbę porwania, a tym bardziej zabicia króla. Być może chodziło o dyskredytację Pułaskiego. Dnia 3 listopada 1771 roku pod wieczór doszło w stolicy do nieudanej próby uprowadzenia monarchy. Opisuje ją szczegółowo cytowany tu wielokrotnie Władysław Konopczyński. Powóz z królem został zaatakowany przez grupkę spiskowców ze Strawińskim, Kuźmą i Łukawskim u zbiegu ulic Koziej, Senatorskiej i kończącej się wówczas w tym miejscu, tj. niemającej przebicia do Krakowskiego Przedmieścia ulicy Miodnej (ob. Miodowa). Padło kilkanaście strzałów w stronę kolasy króla, zginął królewski hajduk Bützow, drugi, Mikulski został ciężko ranny. Stanisław August został ranny pałaszem w głowę i osmalony strzałem z pistoletu. Porywacze bili króla płazem szabli i pałaszy, prowadząc go pieszo, lżąc i szarpiąc. „Nie szarpcież mnie – mówił ranny król – już ja sam pójdę tam gdzie chcecie, wszak jestem w waszym ręku”. Ostatecznie ulicami Miodną i Długą przy Arsenale wyprowadzono króla z miasta ku świeżo usypanym w 1770 roku okopom Lubomirskiego, pomyślanym jako wał sanitarny i zabezpieczenie przed atakiem konfederatów. Udało się ominąć okopy. Potem król podążył w stronę Bielan, co ciekawe ostrzegając eskortę przed moskiewskimi pikietami, aż pozostał sam z Kuźmą, bo reszta znikła w mroku. W końcu król przekonał porywacza, by mu darował życie (w istocie miał doprowadzić monarchę, żywego, do barskich posterunków). Porywacz ukrył rannego króla w młynie między wsiami Marymont i Buraków, wezwano pomoc, a na prośbę Stanisława Augusta Kuźmie darowano potem życie, choć i tak go ukarano. Wydał on wspólników, a przy rannym Łukawskim, dopadniętym przez carskich Kozaków, znaleziono list Pułaskiego, dowód na jego udział w planowaniu zamachu. Odtąd był on numerem jeden wśród pilnie poszukiwanych konfederatów, okrzyknięty królobójcą. Jednak, jak zauważa Konopczyński, porywacze nie mieli zamiaru zabić Stanisława Augusta, a jedynie doprowadzić do swych przełożonych, by osoba króla stała się argumentem przetargowym w rokowaniach. Tak zakończył się najbardziej dramatyczny epizod konfederacji barskiej, do dziś niejasny i – być może – wyreżyserowany przez stronę królewską lub np. Rosjan.

 

Inne wydarzenia 1771 roku. Od 1771 (lub 1772) do 1782 roku na Zamku Królewskim, w Pokoju Marmurowym, odbywały się słynne obiady czwartkowe dla ludzi kultury, głównie literatów i publicystów, organizowane przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Początek spotkań, rok 1771, każe zastanowić się nad ich związkiem z konfederacją barską – a nie tylko propagandową rolą instytucji pokazującej kulturalny mecenat „dobrego króla Stasia”. Nie jest to kwestia jasna i do końca zbadana. W środy z kolei król podejmował architektów, malarzy i rzeźbiarzy pracujących na Zamku (szerzej – zob. dział o kulturze doby stanisławowskiej).

 

14 kwietnia 1772 – przybycie Joachima Potockiego i Michała H. Krasińskiego do Cieszyna, siedziby Generalności barskiej.

18 kwietnia 1772 – dotarcie do Generalności wieści o planowanym rozbiorze Rzeczpospolitej.

12 maja 1772 – Józef Zaremba rozpuszcza wojska konfederackie w Wielkopolskie.

23 maja 1772 – ostatni manifest regimentarza Joachima Potockiego.

27 maja 1772 – wyjazd członków Generalności z Cieszyna, koniec politycznych działań konfederackich (walki trwają nadal do lata).

 

 

3. Kalendarium ważniejszych działań zbrojnych od 20 czerwca 1768 roku do końca walk w roku 1772 (wraz z koliszczyzną na Ukrainie w 1768 r.)

 

Główne działania zbrojne od czerwca 1768 roku do roku 1772 przedstawia poniższe kalendarium:

 

20 czerwca – konfederaci zajmują Kraków.

23 czerwca – przejście konfederatów przez Dniestr na terytorium tureckie.

 

Koliszczyzna (hajdamacczyzna). W czerwcu i lipcu 1768 roku, równolegle z działaniami konfederackimi i kontrakcjami rosyjskimi, doszło do powstania chłopskiego na Ukrainie, tzw. koliszczyzny zwanej tej hajdamaczyzną (1768) – z tym że to drugie określenie stosuje się wobec wieloletnich ruchów na Ukrainie w I połowie XVIII wieku, a pierwsze – tylko w odniesieniu do wydarzeń z 1768 r. Hajdamacy doby koliszczyzny, na których czele stanęli tym razem Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta, nie byli – jak powstańcy Chmielnickiego w XVII wieku – Kozakami zaporoskimi, gdyż pozostająca pod władzą Katarzyny II Sicz Zaporoska została spacyfikowana i wkrótce przestała istnieć, ale zbuntowanymi przeciwko panowaniu polskiemu, uciskowi pańszczyźnianemu i narzucaniu katolicyzmu bądź Unii Brzeskiej prawosławnymi ukraińskimi chłopami – także występującymi przeciw starszyźnie kozackiej. Burzliwe wydarzenia i pierwsze starcia towarzyszące konfederacji barskiej sprzyjały niepokojom na Kresach. W toku podsycanej przez Rosjan i cerkiew prawosławną koliszczyzny doszło 28 czerwca 1768 roku do krwawej, niezwykle okrutnej rzezi szlachty i Żydów w mieście Humań na Podolu. Zabijano wszystkich, kobiety przed śmiercią gwałcono, ciężarnym wypruwano z łona płody. Rewolta hajdamaków została stłumiona wspólnymi siłami przez wojska rosyjskie – grające tutaj rolę zarówno inspiratora, jak i pogromcy ruchu – oraz siły wierne królowi Stanisławowi Poniatowskiemu. Szacuje się, że w czasie koliszczyzny zginęło na Ukrainie od stu do dwustu tysięcy ludzi. Jak wskazuje znawca zagadnienia Władysław Serczyk, hajdamacy, także ci z doby koliszczyzny, nie mieli szans na realizację celów społecznych i religijnych, w odróżnieniu od dawnych zaporoskich powstańców i przywódców kozackich, w tym zwłaszcza w czasach zrywu Chmielnickiego w połowie XVII w. i działań Mazepy na początku XVIII stulecia. Po stłumieniu ruchu Maksym Żeleźniak został przez Rosjan zesłany na Sybir, a Iwana Gontę okrutnie stracono.

 

17 sierpnia 1768 roku – Kraków, zajmowany od 20 czerwca przez załogę konfederacką, został zdobyty przez wojsko rosyjskie. W obronie dawnej stolicy wystąpili także krakowscy mieszczanie.   

 

29 października 1768 – Karol Radziwiłł Panie Kochanku kapituluje w Nieświeżu.

 

Kazimierz Pułaski dowodził także, wraz z ojcem Józefem, w bitwie pod Orzechowem stoczonej w dniu 3 listopada 1768 roku z rosyjskim oddziałem Aleksandra Suworowa, rozpoczynającego wtedy zapisywanie swej krwawej karty w Polsce, zwieńczonej 4 listopada 1794 roku Rzezią Pragi podczas tłumienia Insurekcji Kościuszkowskiej.

 

Wkrótce Rosjanie zdobyli graniczną twierdzę w Chocimiu, leżącą na terytorium zależnego od Stambułu Hospodarstwa Mołdawskiego, bronioną wspólnie przez sojuszniczych wobec Generalności Turków i konfederatów barskich.

 

9 lutego 1769 – zajęcie przez Malczewskiego Częstochowy.

11 lutego 1769 – klęska Malczewskiego pod Częstochową.

22 lutego 1769 – rosyjski generał Drewicz rusza z Warszawy na Wielkopolskę.

 

Dzień 8 marca roku 1769 odznaczył się upamiętnioną w Nie-boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego, notabene członka rodu, z którego wywodzili się dwaj przywódcy konfederacji, obroną Okopów Świętej Trójcy, do której doszło po upadku sąsiedniego Chocimia. Forteca, zaprojektowana przez Tylmana z Gameren i budowana od 1692 r., początkowo przez gen. artylerii Marcina Kątskiego, broniła się kilka godzin. Bohaterem krwawych walk, w których poległo około 200 obrońców, był najwybitniejszy polny dowódca konfederacji Kazimierz Pułaski, który po starciu z przeważającą armią rosyjską, przeprawiwszy się przez Dniestr, uszedł do Hospodarstwa Mołdawskiego, a potem – wrócił zbrojnie na Podole.

 

19-21 marca 1769 – klęski konfederatów pod Pakością, Wilczynem i Kleczewem.

 

Następnie bardzo wciąż aktywny w 1769 roku Kazimierz Pułaski prowadził zaciągi wojskowe na rzecz konfederacji i zorganizował pod Barwinkiem, na Podkarpaciu, jeden z największych obozów konfederackich. W Barwinku właśnie pojawił się uniwersał Pułaskiego, wzywający pod broń szlachtę całego regionu. W dniu 6 kwietnia 1769 roku niedaleko Krosna, na polach między Miejscem (ob. Miejsce Piastowe) a Rogami, miała miejsce bitwa konfederatów z Rosjanami. Pułaski, ranny, wyruszył 7 kwietnia w rajd kawaleryjski na Podlasie i Litwę, w czasie którego w bitwie pod Łomazami (13 września) poległ jego brat Franciszek, idący z odsieczą od Włodawy na Lubelszczyźnie. Jednak dzięki tym zabiegom w roku 1769 konfederacja rozprzestrzeniła się także na Litwie.

 

9 kwietnia 1769 – klęska Łęczyczan pod Skrzynnem.

23 czerwca 1769 – konfederaci zajmują Poznań.

13 września 1769 – klęska Franciszka i Kazimierza Pułaskich pod Łomazami k. Włodawy, śmierć Franciszka Pułaskiego.

 

23 stycznia 1770 – klęska oddziałów konfederacji krakowskiej, warszawskiej, wyszogrodzkiej, zakroczymskiej, rawskiej, wieluńskiej, łęczyckiej, sieradzkiej i in. pod Dobrą – zadał ją rosyjski generał Karol von Rönne.

29 stycznia 1770 – klęska Wielkopolan pod Kcynią.

11 lutego 1770 – klęska Wielkopolan pod Błoniem.

20 marca 1770 – upadek Poznania, zajęcie miasta przez rosyjskiego generała Karola von Rönne.

30 maja 1770 – Józef Zaremba mianowany przez Generalność komendantem generalnym wojsk prowincji wielkopolskiej.

16 sierpnia 1770 – zwycięstwo Józefa Zaremby pod Kościanem.

10 września 1770 – zajęcie Częstochowy przez Kazimierza Pułaskiego. Od grudnia 1770 roku aż do 18 sierpnia 1772 roku wojska rosyjskie, m.in. pod wodzą Iwana Drewicza, bezskutecznie oblegały klasztor na Jasnej Górze. Klasztor stał się fortecą i symbolem oporu konfederatów. W pierwszej fazie obrony, od 31 grudnia 1770 do 15 stycznia 1771, walczyli oni pod wodzą Kazimierza Pułaskiego. „Mniej sławna niż obrona Kordeckiego przeciw Szwedom – pisze Władysław Konopczyński – nieuwieczniona w literaturze pięknej ani w rzeźbie”, była wszakże drugą głośną obroną Częstochowy – licząc od potopu szwedzkiego w 1655 roku.

 

19/20-30 stycznia 1771 – nieudane oblężenie Poznania przez Józefa Zarembę, miasto zostaje w rękach rosyjskich.

 

Dnia 23 maja 1771 roku wojska konfederackie pod wodzą przybyłego z Francji Charles’a Dumourieza zostały pokonane w ciężkiej bitwie pod Lanckoroną przez oddziały rosyjskie dowodzone przez Aleksandra Suworowa. Dumouriez został wkrótce odwołany do Francji i popadł w niełaskę, choć początkowo król Ludwik XV i minister spraw zagranicznych Étienne François de Choiseul wspierali finansowo i wojskowo Bar.

 

23 czerwca 1771 – zwycięstwo dowódcy konfederacji w Wielkopolsce Józefa Zaremby nad Franciszkiem Ksawerym Branickim (po stronie króla) pod Widawą.

6 września 1771 – zwycięstwo hetmana wielkiego litewskiego Michała Kazimierza Ogińskiego nad konfederatami pod Bezdzieżem.

7 września 1771 – akt przystąpienia hetmana M. K. Ogińskiego z wojskiem do konfederacji.

22 września 1771 – Aleksander Suworow pokonał konfederatów dowodzonych przez M. K. Ogińskiego pod Stołowiczami.  

 

W dniach 2 lutego – 23 kwietnia 1772 roku konfederaci barscy zajęli i utrzymywali Wawel, odbity potem przez wojska rosyjskie.

8 czerwca 1772 – upadek Lanckorony.

Lipiec 1772 – upadek Tyńca.

18 sierpnia 1772 – upadek Częstochowy. Koniec działań wojennych w ramach konfederacji.

 

 

Statystyka

 

Oblicza się, że w działaniach zbrojnych po stronie konfederackiej uczestniczyło ogółem do 100 tysięcy osób. Odbyto około 500 bitew i mniejszych starć. Na Syberię, według samego ambasadora Repnina, zesłano ok. 14 tysięcy konfederatów, wielu siłą wcielono do armii rosyjskiej. Nie da się powiedzieć, ilu zginęło w drodze na Sybir i w trakcie ww. wcieleń. Tym bardziej trudno ocenić łączną liczbę zabitych i rannych w latach 1768-1772, ale np. król Stanisław August w mowie sejmowej z roku 1776 wspomniał o 60 tysiącach ofiar.

Liczba ta na pewno nie uwzględnia ofiar koliszczyzny z lata 1768 roku, która w ciągu zaledwie 2 miesięcy pochłonęła olbrzymią liczbę ofiar, szacowanych od kilkunastu tysięcy aż do ok. dwustu tysięcy zabitych.

 

Konfederacja barska umożliwiła przeprowadzenie I rozbioru Polski w sposób prawie zupełnie bezproblemowy dla państw zaborczych. Wojska Rosji, Prus i Austrii nie musiały prowadzić działań zbrojnych, aby zagarnąć 29% terytorium Rzeczpospolitej i 36 % jej mieszkańców. Rzeczpospolita straciła 211 tys. km² i 4,5 miliona ludności.

 

Materiał opracowany przez Igora Strumińskiego.

Data publikacji 07 października 2013 roku.