Kazimierz Nestor Sapieha

Lata 80 XVIII wieku


Lata 80. XVIII wieku w Rzeczypospolitej – czas politycznie zmarnowany

 

 

1. Stagnacja lat 1780-1786.

 

Pierwsza połowa lat 80. XVIII wieku to znakomity czas dla kultury polskiego Oświecenia i zupełnie przeciwstawny dla życia publicznego, które popadło w stagnację przypominającą dobę saską.

 

W roku 1780 terytorium RP opuściły wprawdzie wojska rosyjskie, ale suwerenność państwa była pozorem, a król nie mógł wprowadzić żadnych istotnych reform bez narażenia się na interwencję sąsiadów – zaborców.

 

W latach 1780-1781, w ramach dalszego reformowania sądownictwa, zniesiono odrębność sądów dla ludności ormiańskiej w RP, zamieszkałej jednak głównie na ziemiach utraconych na rzecz Austrii w 1772 (Lwów i ziemia lwowska).

 

W latach 1780-1783 Komisja Edukacji Narodowej, powołane przez sejm rozbiorowy 14 października 1773 roku jedno z pierwszych w świecie nowoczesne ministerstwo oświaty (wyprzedziło je ministerstwo austriackie), opracowała Ustawy dla stanu akademickiego i na szkoły w krajach Rzeczypospolitej przepisane. Współpracowało z KEN przy tym dziele Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych kierowane przez księdza Grzegorza Piramowicza (szerzej o KEN – zob. dział Kalendarium poświęcony kulturze i oświacie czasów stanisławowskich).

 

Od roku 1781 do r. 1793 prowadziła w RP działalność Wielka Loża Narodowa Wielkiego Wschodu Polskiego, pierwsza organizacja wolnomularska (masońska) na naszych ziemiach.

 

Rok 1782 to początek organizacji nowej opozycji antykrólewskiej – niezależnie od Familii – pod wodzą wojewody ruskiego Stanisława Szczęsnego Potockiego, jednego z przyszłych targowiczan. Także w roku 1782 powołano w RP Komisję Kruszcową, która miała odtąd zarządzać górnictwem na terenie RP. Działała do roku 1787.

 

W latach 1782-1784 Bartłomiej Skrzetuski opracował kolejny, typowy dla epoki traktat pt. Prawo polityczne narodu polskiego.

 

W roku 1783, bez porozumienia z papieżem, utworzono katolickie arcybiskupstwo obrządku łacińskiego w Mohylewie w Wielkim Księstwie Litewskim (ob. Białoruś) ze Stanisławem Janem Bohuszem Siestrzeńcewiczem jako ordynariuszem. Także w tym roku powołano Komisję Handlową Polską, pierwszą w RP handlową spółkę akcyjną. Rok 1783 upamiętnił się również powstaniem ordynacji rodu Sułkowskich, tzw. ordynacji rydzyńskiej (Rydzyna w Wielkopolsce, d. centrum rodowe Leszczyńskich).   

 

Rok 1784 w zaborze austriackim przyniósł początek procesu likwidacji  tradycyjnych sądów ziemskich i grodzkich. W ich miejsce powstały trzy sądy szlacheckie – we Lwowie, w Stanisławowie i w Tarnowie – międzystanowe sądy karne (tj. przeznaczone dla spraw zaistniałych między chłopami, mieszczanami a szlachtą) oraz trybunał apelacyjny we Lwowie. Proces tych zmian zakończył się w roku 1787. 

 

Schyłek roku 1784 i pierwsze miesiące roku 1785 odznaczyły się w dziejach RP tzw. aferą Dogrumowej.

Niejaka Maria Anna d’Ugrumoff (spolszczone nazwisko po drugim mężu – Dogrumowa), osoba o niejasnym pochodzeniu, świadomie rozpętała niesnaski między Familią a królem Stanisławem Poniatowskim, i tak od 1765 roku oddalonymi od siebie zarówno politycznie, jak i towarzysko. Młody Poniatowski był jednym z kochanków Izabelli Fleming, potem żony Adama Kazimierza Czartoryskiego, szefa Familii. Izabella była też w pewnym okresie kochanką ambasadora Rosji Nikołaja Repnina, mającego przemożny wpływ na sprawy publiczne w RP w l. 1764-1769. Podejrzewa się, że za aferą Dogrumowej stał ambasador Stackelberg, ale sprawa nie jest jasna (taką tezę postawił bratanek króla, książę Stanisław Poniatowski). Dogrumowa oświadczyła w sekrecie królowi, że Adam K. Czartoryski urządza spisek na życie monarchy. SAP nie uwierzył, a wtedy aferzystka powiedziała to samo szefowi Familii, na którego życie miał rzekomo dybać kamerdyner króla i jego antreprener teatralny Franciszek Ryx, wraz z generałem Janem Komarzewskim. Czartoryski dał wiarę Dogrumowej, a Ryxa i Komarzewskiego uwięziono. Ci z kolei wytoczyli proces Czartoryskim – o zniesławienie. Cała sprawa wywołała wielki ferment w RP, zwłaszcza mieszkańcy rozpolitykowanej stolicy podzielili się na dwa obozy: zwolenników księcia Adama oraz optujących za wersją, że rzekomy zamach był wymysłem Dogrumowej. W kwietniu 1785 r. zakończył się proces sądowy. Dogrumową uznano za winną afery i skazano na dożywocie w twierdzy w Gdańsku (Wisłoujście), z której wypuścili ją dopiero Prusacy zajmujący Gdańsk w II rozbiorze w 1793 roku. Ryxa i Komarzewskiego uniewinniono, a Czartoryscy na koszty przegranego procesu musieli wyłożyć prawie 4 miliony złotych – sumę wówczas zawrotną. Stosunki króla z Familią pogorszyły się jeszcze bardziej, co przekreśliło szanse na ewentualne wspólne działania reformatorskie, które podjął dopiero Sejm Czteroletni i nowi ludzie, związani z zorientowanym na współpracę z Prusami Stronnictwem Patriotycznym. Siostra szefa Familii, Izabela z Czartoryskich Lubomirska, opuściła kraj, a żona księcia Adama, Izabela z Flemingów Czartoryska, wraz z mężem i dworem, przeniosła się na stałe do Puław, wskutek czego ta rezydencja stała się ważnym ośrodkiem życia publicznego i kulturalnego, rywalizującym z dworem królewskim w Warszawie.  

 

Także w 1785 roku ksiądz Grzegorz Piramowicz, jeden z filarów Komisji Edukacji Narodowej, opracował Elementarz dla szkół parafialnych narodowych, który zawierał także Naukę obyczajową dla ludu.

 

Również w roku 1785 brat króla Michał Jerzy Poniatowski został nowym prymasem. Był to zdolny polityk, dość nowoczesny, a okresowo kierując Komisją Edukacji Narodowej, miał na tym polu pewne zasługi – lecz równocześnie uchodził za człowieka o fatalnym charakterze, mającego zły wpływ na brata, który, niezależenie od porzucenia planów reform, i tak budził niechęć w związku ze stosowaniem nepotyzmu i nieliczeniem się z opozycją, czy to konserwatywno-szlachecką, czy proreformatorską.

 

Rok 1786 przyniósł wprowadzenie pełnego państwowego monopolu na produkcję i sprzedaż tytoniu na terytorium RP.

 

 

2. Oznaki ożywienia życia publicznego w latach 1787-1788, ostatnie projekty polityczne króla Stanisława Augusta.

 

Lata 1787-1788 przynoszą ożywienie w życiu publicznym po fatalnym okresie tzw. afery Dogrumowej i ostatecznym rozbracie króla z Familią, zapowiadające burzliwy czas Sejmu Wielkiego. Rok 1787 i kwestia tzw. aukcji wojska to zarazem próba powrotu króla Stanisława Augusta, po latach wypełnionych jedynie mecenatem artystycznym i kulturalnym, do aktywnej roli politycznej. Także Familia – z Puław – podejmuje niezależne od króla próby powrotu do polityki. Jednak dopiero Sejm Wielki rzeczywiście pchnie życie publiczne w RP na nowe tory.

 

W roku 1787 zostaje przeprowadzony spis mieszkańców Warszawy. Liczba ludności stolicy osiąga ok. 50 – 60 tys. osób. 

 

Król Stanisław August Poniatowski oraz antykrólewska opozycja Czartoryskich skupiona wokół rezydencji Familii w Puławach snują w 1787 roku ambitne plany udziału Rzeczypospolitej w wojnie rosyjsko-tureckiej, po stronie Rosji. W związku z tymi planami król – ze swej strony – dąży do tzw. aukcji wojska, czyli zwiększenia jego liczebności poprzez ogłoszenie nowych zaciągów i dokonanie swego rodzaju przetargu na pokrycie ich kosztów. Rywalizuje w tych staraniach z również proreformatorskimi Czartoryskimi i zwalcza tzw. opozycję hetmańską, antyreformatorskie stronnictwo hetmana F. K. Branickiego.

 

Od marca do maja 1787 roku król Stanisław August przebywał w Kaniowie nad Dnieprem, konferując z imperatorową i jej doradcami na temat sojuszu wojskowego RP z Rosją. Początkowo caryca na ten sojusz się zgodziła. We wrześniu 1787 roku, po wszczęciu walk przez Portę Ottomańską, król SAP zaproponował formalizację pomysłu poprzez podpisanie stosownego traktatu. Sam król miał stanąć na czele sprzymierzonej z Rosją armii RP. Prosił carycę o zgodę na zwiększenie jego realnej władzy w RP, o subsydia wojenne, a także o przyznanie Rzeczypospolitej po zwycięstwie nad Stambułem Besarabii, zachodniej części Mołdawii i jednego z portów nad Morzem Czarnym. Król zamierzał wprowadzić w życie te ambitne plany na typowej dla RP epoki stanisławowskiej drodze konfederacji. Caryca nie zamierzała jednak wzmocnić chylącej się ku upadkowi Rzeczypospolitej, a projekty króla cechowała naiwność i wiara w dobrą wolę bezwzględnej imperatorowej, swej dawnej kochanki. Królowi chodziło także o zbudowanie sobie stronnictwa politycznego na wzór Familii, obecnie skłóconej do reszty z dworem po aferze Dogrumowej z lat 1784-1785.

 

Katarzyna II, mimo wstępnej zgody na sojusz ogłoszony w czerwcu 1788 roku, nie była zainteresowana aż tak śmiałymi pomysłami króla Stanisława Augusta – co podkreśla Robert Howard Lord, autor dzieła Drugi rozbiór Polski. Odrzuciła w końcu latem 1788 roku, nie bez udziału rywalizujących o wpływy w RP Prus oraz swego faworyta i doradcy Potiomkina, projekty króla Stanisława Poniatowskiego, pragnącego zmobilizować w Polsce i na Litwie, drogą aukcji – publicznego przetargu na przeprowadzenie zaciągów – 45 tysięcy żołnierzy, którzy wsparliby wojska rosyjskie na froncie tureckim. Nie odrzuciła wprawdzie samej idei aliansu wojskowego z RP, ale opory Prus skłoniły ją do zawieszenia rozmów w tej sprawie. Koniec 1788 roku i lata 1789 oraz 1790 to już epoka Sejmu Czteroletniego (Wielkiego). Sejmiki opowiedziały się za neutralnością RP wobec wojny rosyjsko-tureckiej, a Rada Nieustająca, królewski „rząd”, została poddana ostrej krytyce.

 

W tej atmosferze w dniu 6 października 1788 roku, w toku rywalizacji Rosji i Prus o wpływy w RP – co doprowadziło do upadku planów króla SAP przedłożonych już w 1787 roku w Kaniowie Katarzynie II, rozpoczyna w Warszawie obrady sejm nazwany później Czteroletnim lub Wielkim (1788-1792). Końcówka dekady lat 80. należy już do tej burzliwej epoki i została przedstawiona w stosownym tematycznie dziale.

 

Materiał opracowany przez Igora Strumińskiego.

Data publikacji 07 października 2013 roku.