Stanisław August Poniatowski

Maria Teresa, cesarzowa austriacka

Rejtan (J Matejko)

Pierwszy rozbiór Polski


Pierwszy rozbiór RP 1772 i Sejm rozbiorowy 1773-1775

 

1. Pierwszy rozbiór RP w 1772 roku.

 

Już od roku 1769 pierwsze kroki rozbiorowe podejmowali Prusacy i Austriacy, zajmując fragmenty ziem ogarniętej partyzantką barską. W połowie 1771 roku caryca Katarzyna II podjęła ostatecznie decyzję o rozbiorze części ziem Rzeczypospolitej z udziałem Berlina i Wiednia. Nowy ambasador Rosji w RP w latach 1771-1772 Kaspar von Saldern trzymał ją na razie w tajemnicy. Dnia 5 sierpnia 1772 roku w Petersburgu Rosja, Austria i Prusy podpisały traktat rozbiorowy, notyfikowany otwarcie Warszawie dopiero 18 września 1772 r. Wielkie obszary RP zostały wcielone do trzech państw zaborczych.

 

Akt rozbioru został notyfikowany oficjalnie Rzeczypospolitej przez zaborców w dniu 18 września 1772 roku, z żądaniem jak najszybszej faktycznej cesji ziem (w znacznym stopniu zajmowanych przez Prusy i częściowo przez Austrię już wcześniej, od roku 1769) oraz zwołania sejmu zatwierdzającego rozbiór.

 

Rosja zagarnęła północno-wschodni obszar Wielkiego Księstwa Litewskiego za Dnieprem i Drucią, z Homlem, Mohylewem, Mścisławiem, Orszą, Witebskiem, Połockiem oraz Inflanty Polskie za Dźwiną, z Dyneburgiem. Były to województwa mścisławskie, witebskie i połockie oraz część mińskiego i inflanckiego. Ogółem ok. 92 tys. km kw. i ok. 1,3 mln mieszk. Reszta RP stała się faktycznie rosyjskim protektoratem.

 

Prusom Katarzyna II pozwoliła ostatecznie zabrać Prusy Królewskie z Warmią, tj. Pomorze Gdańskie bez samego Gdańska (województwa pomorskie, chełmińskie bez Torunia i malborskie), Kujawy i Biskupstwo Warmińskie (formalnie część woj. malborskiego). Było to razem ok. 36 tys. km kw. i ok. 600 tys. mieszk.

 

Austrii przypadła południowa Korona po Zbrucz, w tym Lwów, Tarnopol. Stanisławów, Krzemieniec, Zamość, Przemyśl, Tarnów i ziemie po bieg Wisły (bez Krakowa). Zabór austriacki to ok. 83 tys. km kw. i ok. 2,7 mln mieszk.

 

Łącznie Rzeczpospolita straciła ok. 211 tys. kilometrów kw. powierzchni i około 4,6 miliona mieszkańców. RP utraciła także, co ekonomicznie bardzo istotne, kopalnie soli w Wieliczce i Bochni. Przejęła je Austria, zajmując także przedmieście Krakowa za Wisłą i tworząc tam z czasem dwa nowe miasta (Pogórze i Dębniki).

 

W roku 1772 funkcję ambasadora Rosji w RP objął Otto Magnus von Stackelberg. Sprawował ją do roku 1790. Z jego osobą wiąże się wcielenie w życie na obszarze zaboru rosyjskiego postanowień traktatu rozbiorowego. Przez kolejne lata Stackelberg był gwarantem wpływów rosyjskich w RP, aż do burzliwych wydarzeń Sejmu Czteroletniego (1788-1792).

  

2. Sejm rozbiorowy 1773-1775 i jego reformy.

 

Dnia 19 kwietnia 1773 roku w Warszawie zebrał się sejm zwany w historiografii sejmem rozbiorowym lub pierwszym sejmem rozbiorowym. Prócz zatwierdzenia I rozbioru ziem Rzeczypospolitej przeprowadził on liczne zmiany, w tym także zapisane pozytywnie w historii Polski i Litwy, jak np. ustanowienie Komisji Edukacji Narodowej (KEN) w dniu 14 października 1773 roku.

 

Państwa rozbiorowe – Rosja, Prusy i Austria – zażądały w lutym 1773 roku ratyfikacji traktatu rozbiorowego przez sejm RP pod groźbą przeprowadzenia dalszych rozbiorów terytorialnych.

 

W tej sytuacji w dniu 19 kwietnia 1773 roku zebrał się w Warszawie sejm, który przeszedł do historii pod nazwą sejmu rozbiorowego lub pierwszego sejmu rozbiorowego (1773-1775). Marszałkiem został Adam Poniński, osobnik pozostający na utrzymaniu rosyjskim i w pełni dyspozycyjny wobec carycy Katarzyny II, która odgrywała decydującą rolę w wydarzeniach poprzez swego ambasadora Otto Stackelberga. Uformowała się opozycja sejmowa z posłami Tadeuszem Reytanem i Tadeuszem Korsakiem na czele. Głośny stał się zwłaszcza osobisty protest posła Tadeusza Reytana przeciw zatwierdzeniu traktatu rozbiorowego, połączony z zablokowaniem własnym ciałem wejścia do sali obrad, co jednak nie przeszkodziło w ratyfikacji układu petersburskiego z dnia 5 sierpnia 1772 r.

 

Ratyfikacja I rozbioru przez Sejm nastąpiła ostatecznie w dniu 30 września 1773 roku.

 

RP zawarła przy tym układy handlowe z państwami zaborczymi, m.in. bardzo niekorzystny traktat celny z Prusami, podcinający korzenie handlu z odciętym zaborem pruskim Gdańskiem, który po zajęciu polskich Prus Królewskich przez hohenzollernowskie Królestwo Prus został odizolowaną wyspą, otoczoną terenami obcego państwa.

 

W roku 1774 hetman wielki koronny Franciszek Ksawery Branicki, przyszły targowiczanin, przeszedł do antykrólewskiej opozycji, skupiając wokół siebie rzesze niezadowolonej z obrotu spraw szlachty.

 

Reformy Sejmu rozbiorowego lat 1773-1775 to m.in.:

- kasata zakonu jezuitów w RP, na mocy bulli papieża Klemensa XIV likwidującej ten zakon w ogóle,

- powołanie w dniu 14 października 1773 roku Komisji Edukacji Narodowej, jednego z pierwszych w świecie ministerstw oświaty (zob. szerzej – dział Kalendarium poświęcony kulturze i oświacie doby SAP),

- powołanie rządu RP, Rady Nieustającej, działającej w latach 1775 – 1789,

- ponowne zatwierdzenie praw kardynalnych z 1768 roku (w roku 1775),

- uchwalenie podniesienia stanu wojska do 30 tysięcy,

- utworzenie tzw. komisji szpitalnych – namiastki służby zdrowia,

- zezwolenie szlachcie na zajmowanie się handlem i rzemiosłem, dotychczas zarezerwowanymi dla mieszczan i Żydów,

- ustalenie jednolitego podatku (oraz nadanie podatkowi czopowemu, od alkoholu, ogólnopaństwowego charakteru).

- uchylono karę śmierci w procesach o czary,

 

Pod presją Rosji Sejm w 1775 r. uchwalił nową ustawę o dysydentach. Konstytucja ta zmodyfikowała postanowienia Sejmu w tej sprawie z 1768 r. Prawosławni w świetle nowej ustawy uzyskali ograniczony dostęp do Sejmu, a do rozpatrzenia sporów majątkowych z unitami powołano komisję mieszaną. Postanowienia tej komisji miały być ostateczne. Wymienione akty prawne potwierdzały dominującą rolę religii katolickiej w państwie. Zakazywały odstępowania od wiary katolickiej pod rygorem prawnym. Traktat polsko-rosyjski, aprobowany przez sejm w 1775 r., regulował sytuację prawną ludności prawosławnej, oddając ją pod opiekę biskupów pozostających poza granicami kraju. 

 

Materiał opracowany przez Igora Strumińskiego.

Data publikacji 07 października 2013 roku.