Agencja i Deputacja Polska w Paryżu, Centralizacja Lwowska, Towarzystwo Republikantów Polskich w Warszawie i inne organizacje oraz działania niepodległościowe w latach 1794 – 1800


Jeszcze przed ostateczną likwidacją państwa polsko-litewskiego, w roku 1794, działacze emigracyjni przystąpili do tworzenia we Francji pierwszej organizacji niepodległościowej – Agencji. Rok później, także w Paryżu, powstała Deputacja Polska. W kraju również powstawały tajne sprzysiężenia, a na ich czele stanęło w tym samym 1795 roku Zgromadzenie Centralne w Krakowie, znane też jako Centralizacja Lwowska, koordynująca z Galicji (zabór austriacki) ruchy spiskowe w trzech zaborach. Ostatnim dużym ugrupowaniem powstałym w tym okresie było Towarzystwo Republikantów Polskich założone w 1798 roku w należącej do Królestwa Prus Warszawie, a działające głównie w zaborze pruskim i austriackim, którego aktywność wygasła po 1800 roku.

 

Umiarkowani politycy doby Sejmu Wielkiego i Insurekcji Kościuszkowskiej założyli w Paryżu u schyłku roku 1794 tzw. Agencję (1794-1801). Podupadła w roku 1795, w lutym 1796 roku Agencja wznowiła działalność. Odwoływała się ona do dorobku Sejmu Czteroletniego i postanowień Konstytucji 3 Maja 1791 roku (zob. Kalendarium lat 1764-1795). Na jej czele stanął adwokat Franciszek Barss, wybitny działacz mieszczański z lat 1788-1794, współtwórca – z Hugonem Kołłątajem i prezydentem Warszawy Janem Dekertem – Prawa o miastach z 18 kwietnia 1791 roku, potem współpracownik Kościuszki w czasie Insurekcji 1794. Był on zwolennikiem utworzenia legionów polskich walczących po stronie rewolucyjnej Francji, koordynował także współpracę z emigrantami polskimi w Lombardii (w Mediolanie podchwycili oni ideę legionową). Wśród przywódców Agencji byli także m.in. Józef Wybicki, patriotyczny poseł Sejmu Czteroletniego, oraz Karol Prozor, jeden z głównych organizatorów spisku w Rzeczypospolitej po II rozbiorze roku 1793, a potem, obok Jakuba Jasińskiego, przywódca Insurekcji 1794 w Wilnie.

 

Agencja próbowała zainteresować mocarstwa zachodnie, głównie Francję – która obaliła już stosującą masowy terror dyktaturę jakobińską i wkroczyła w okres Dyrektoriatu – wskrzeszeniem państwa polsko-litewskiego. Była przeciwna konspiracji w kraju, chciała też reprezentować całe społeczeństwo, co powodowało konflikt z innymi organizacjami, dążącymi do przemian społecznych i ograniczenia wszechwładztwa szlachty i kleru. Tak jak Stronnictwo Patriotyczne doby Sejmu Wielkiego, Agencja stawiała na Prusy – mimo że kraj ten w latach 1793 i 1795 wziął udział w drugim i trzecim rozbiorze Polski. Niechętna idei powstania w kraju, dążyła do utworzenia wojska polskiego na obczyźnie oraz rozwiązań dyplomatycznych. W porozumieniu z Agencją generał z czasów Insurekcji Kościuszkowskiej 1794 roku Jan Henryk Dąbrowski zaproponował w roku 1796 utworzenie we Francji polskich legionów (pomysł m.in. F. Barssa, zobacz wyżej). Dyrektoriat odrzucił projekt, tłumacząc decyzję konstytucyjnym zakazem służby cudzoziemców we francuskim wojsku. W 1797 roku Dąbrowski przystąpił ostatecznie do tworzenia u boku armii generała Napoleona Bonapartego Legionów Polskich we Włoszech. W tym przypadku ww. zakaz nie obowiązywał, gdyż Legiony powołano jako wojsko zależnej od Francji Republiki Lombardzkiej (szerzej – stosowny rozdział). Po roku 1801 Agencja zaprzestała działalności.        

 

Z inicjatywy Józefa Wybickiego, zniechęconego umiarkowaniem i nieskutecznością Agencji, w dniu 22 sierpnia 1795 w Paryżu powołano Deputację Polską. Stawiała sobie ona za cel odbudowę państwa polsko-litewskiego z pomocą Francji. Na czele stanął Dionizy Mniewski. Wśród jej działaczy pojawił się odciągnięty przez Wybickiego z Agencji Karol Prozor oraz aktywny w czasie Sejmu Wielkiego publicysta, stronnik i sekretarz Hugona Kołłątaja Franciszek Ksawery Dmochowski. W Deputacji prym wiedli radykałowie, zainspirowani Rewolucją Francuską. W większości zamierzali oni zmienić społeczne oblicze odbudowanego państwa, ograniczając rolę szlachty i kleru oraz likwidując monarchię na rzecz nowoczesnej republiki, opartej na równości społeczeństwa. Ostro atakowano Agencję za plan odbudowy RP bez ogólnego powstania, za to we współpracy dyplomatycznej z Prusami, które w 1793 i 1795 roku wzięły udział w II i III rozbiorze. W końcu 1795 roku na tym tle doszło do rozłamu w Deputacji, gdyż część aktywistów popierała zamysł Agencji (ostatecznie Deputacja podjęła projekt Agencji i opowiedziała się za dyplomatyczną drogą do niepodległości). Równocześnie snuto w łonie Deputacji plany powstania narodowego z pomocą Francji i Turcji, idąc tropem dawnych konfederatów barskich z lat 1768-1772. Do tego celu miałyby posłużyć polskie legiony, o których myślano coraz częściej w obu organizacjach (aczkolwiek Legiony Polskie we Włoszech wyrosły z inicjatyw zrodzonych w kręgu Agencji). Deputacja zakończyła aktywną działalność w połowie 1796 roku (wtedy też przestał nią kierować D. Mniewski), ale formalnie nadal istniała.    

 

W dniu 6 stycznia1795 roku w Krakowie w zaborze austriackim (Galicja) powstało Zgromadzenie Centralne, znane też jako Centralizacja Lwowska, związana z Deputacją Polską. Na jej czele stanął Walerian Dzieduszycki, aktywny już w czasie Sejmu Czteroletniego i Insurekcji Kościuszkowskiej, którą wspierał z zaboru austriackiego. Inni członkowie to Joachim Denisko, Andrzej Horodyski i generał Władysław Jabłonowski, ocalały wskutek kapitulacji w dniu 4 listopada 1794 roku obrońca południowych przedpoli Pragi (Kamion, Skaryszew). Centralizacja koordynowała działalność spiskową na terenie trzech zaborów. Jej członkowie rekrutowali się spośród patriotów wojskowych, średniej i drobnej szlachty, mieszczaństwa. Liczyła na wybuch powstania narodowego, które pragnęła wywołać – i na pomoc Francji. Centralizacja utrzymywała łączność z emigracją polską w Wenecji i Stambule. Emisariusze Deputacji utrzymywali stałe kontakty z Centralizacją Lwowską. W dniu 30 kwietnia 1797 roku w potyczce pod Dobronowcami w południowo-wschodniej Galicji (Bukowina) wojska austriackie rozbiły polski oddział powstańczy koordynowany przez Centralizację. Zgrupowanie utworzył na terenie Turcji J. Denisko. Próba przejścia granicy turecko-austriackiej zakończyła się niepowodzeniem, a Centralizacja została rozbita przez austriacką policję.

 

Rok 1797 przyniósł szereg innych niepowodzeń organizacjom walczącym o niepodległość na terenie dawnej Rzeczypospolitej. Policja carska rozbiła polskie organizacje spiskowe na Wołyniu i w Wilnie, a pruska – udaremniła próbę utworzenia siatki konspiracyjnej w Gdańsku.

 

Dnia 1 października 1798 rozpoczęło w Warszawie działalność Towarzystwo Republikantów Polskich, tajna organizacja spiskowa o charakterze demokratyczno-niepodległościowym związana z Deputacją Polską w Paryżu, której była kontynuacją (Deputacja istniała nadal, ale od 1796 nie była aktywna). Na czele TRP stanął tzw. Dozór Główny, ciało kolegialne. Towarzystwo działało w trzech zaborach, ale główną siedzibę miało w Warszawie, w zaborze pruskim. Drugim obszarem sporej aktywności Towarzystwa była Galicja. Towarzystwo Republikantów liczyło na pomoc rewolucyjnej Francji i jej bardzo wówczas aktywnego w walkach na froncie generała Napoleona Bonapartego. Działacze Republikantów wywodzili się z kręgu tzw. jakobinów polskich, aktywnych zwłaszcza w czasie Insurekcji 1794 roku. Byli wśród nich Jan Alojzy Orchowski, związany uprzednio z Centralizacją Lwowską Andrzej Horodyski, Rajmund Rembieliński, Erazm Mycielski czy drukarz warszawski Karol Eisbach, wcześniej związany z Deputacją. Ich duchowym przywódcą, niezaangażowanym jednak w bieżącą działalność, był Tadeusz Kościuszko. Około 1801 roku organizacja osłabła, a wkrótce potem zaprzestała działalności.

 

W roku 1800 Józef Pawlikowski, pisarz polityczny znany już z epoki stanisławowskiej, opublikował broszurę pt. Czy Polacy wybić się mogą na niepodległość?