Legiony Polskie we Włoszech, Legia Naddunajska, ekspedycja na Santo Domingo, Legia Północna (1797-1806)


W dniu 9 stycznia 1797 roku, w porozumieniu z Agencją, organizacją emigracji polskiej w Paryżu, generał Jan Henryk Dąbrowski i Administracja Generalna zależnej od Bonapartego Republiki Lombardzkiej zawarli umowę o tworzeniu polskich jednostek wojskowych. Na jej podstawie przystąpiono do tworzenia formacji, która przeszła do historii jako Legiony Polskie we Włoszech. Dzieje różnych legionów polskich trwały jednak dłużej.

 

Legiony były opłacane z kasy Republiki Francuskiej i jej sprzymierzeńców i realizowały zadania wyznaczone przez wodza armii francuskiej generała Bonapartego. Rekrutów do Legionów pozyskiwano spośród polskich jeńców z armii austriackiej oraz emigrantów. Podzielono je na legie, potem na półbrygady. Około połowy 1797 roku liczyły ponad 6 tys. żołnierzy, a w 1799 roku osiągnęły stan 8,3 tys. ludzi. 

 

Ważnym propagandowo wydarzeniem z dnia 20 lipca 1797 roku było pierwsze publiczne wykonanie legionowej pieśni patriotycznej pod tytułem Jeszcze Polska nie umarła. Muzyka była ludowa, kompozytor nie jest znany. Autorem słów był Józef Wybicki, współorganizator Legionów i polityk obozu reformatorskiego doby stanisławowskiej. Pieśń znano też pod tytułem Mazurek Dąbrowskiego.

 

Po 17 października 1797 roku (pokój w Campo Formio kończący wojnę zależnej od Napoleona Republiki Lombardzkiej z Austrią) Legiony polskie były posiłkową siłą zbrojną Republiki Cisalpińskiej w północnych Włoszech. Kolejne formowane oddziały były w latach 1797-1798 kierowane do walk na Półwyspie Apenińskim, m.in. do obalenia rządów papieskich w Rzymie przez wojska francuskie. W listopadzie 1798 roku Legiony broniły zdobytego Rzymu przed wojskami Królestwa Neapolu, wrogiego wobec Napoleona i Francji. Dnia 4 grudnia 1798 roku generał Karol Kniaziewicz, dowodzący I legią, zdecydował swym atakiem o zwycięstwie pod Civita Castellana. 

 

Dnia 5 kwietnia 1799 roku II Legia polska, walcząca w ramach Legionów związanych nadal z włoską Republiką Cisalpińską, poniosła ogromne straty w bitwie z Austriakami pod Magnano. Straciła 2/3 stanu osobowego. Następnie, mimo wykrwawienia, wzięła udział w trwającej od kwietnia do lipca 1799 roku obronie Mantui, wspierając armię francuską Bonapartego. Ostatecznie francuski komendant twierdzy wydał ocalałych legionistów z II legii Austriakom, którzy wcielili Polaków do swej armii. W dniach od 17 do 19 czerwca 1799 roku I legia poniosła ciężkie straty w bitwie nad Trebbią, gdzie Austriaków wsparli Rosjanie dowodzeni przez Aleksandra Suworowa, tego samego generała, który 4 listopada 1794 roku wydał rozkaz dokonania rzezi ludności cywilnej warszawskiej Pragi.

 

Dnia 3 grudnia 1800 roku pod Hohenlinden Francuzi rozgromili wojska austriackie. Walnie przyczyniła się do tego polska tzw. Legia Naddunajska. Dowodził nią generał Karol Otto Kniaziewicz, poprzednio dowodzący I legią Legionów.

 

W dniu 9 lutego 1801 roku I konsul Republiki Francuskiej gen. Napoleon Bonaparte zawarł z Austrią pokój w Lunéville w Lotaryngii. Dla Legionów polskich oznaczał on koniec walk i utratę nadziei na zbrojny marsz „do Polski z ziemi włoskiej”. Część żołnierzy zbuntowała się i opuściła legionowe szeregi. Legiony formalnie zlikwidowano, zastępując je trzema francuskimi półbrygadami, w których służyli nadal byli legioniści polscy, po 3710 żołnierzy każda.

 

Dwie półbrygady zostały na żołdzie Królestwa Etrurii zależnego od Francji. Decyzją Napoleona z dnia 3 maja 1802 roku niepotrzebna już na froncie włoskim trzecia z półbrygad została wcielona do wojska francuskiego i wysłana z karną ekspedycją na francuską część wyspy Santo Domingo (ob. Haiti, druga część wyspy to ob. Dominikana, wtedy kolonia hiszpańska) w celu stłumienia antyfrancuskiego powstania przywiezionych z Afryki czarnoskórych niewolników. Jesienią 1802 roku dołączyła do niej kolejna półbrygada dawnych Legionów. W toku krwawych walk w tropikach i wskutek zarazy zginęła większość Polaków, z około 6 tysięcy wróciło do kraju jedynie kilkaset osób. Ocalała jedna z trzech półbrygad i pułk jazdy polskiej we Włoszech. Potem legioniści stanowili kadrę armii Księstwa Warszawskiego, zaprawioną  w licznych bojach. Łącznie przez polskie Legiony przeszło ok. 26 tys. Polaków.

 

Lata 1804-1805, które nadeszły bezpośrednio po ciężkich doświadczeniach z Santo Domingo, nie przyniosły nowych pomysłów związanych z ideą legionów polskich u boku Napoleona.

 

W 1806 roku, w związku z marszem cesarza (od 1804 roku) Napoleona Bonaparte ku ziemiom polskim, ożyła idea legionowa. Dnia 14 października Prusacy ponieśli klęskę w bitwie pod Jeną i Auerstedt, gdzie rozgromił ich marszałek napoleoński Louis Nicholas Davout. Na polecenie Napoleona z dnia 20 września 1806 roku z żołnierzy polskich (głównie jeńców, ale nie tylko) z armii pruskiej zaczęto tworzyć tzw. Legie Północne. Jedną dowodził gen. Józef Zajączek, drugą gen. Jan Henryk Wołodkowicz. Docelowo miały one liczyć po 5 tys. ludzi, nie osiągnęły jednak nigdy tego stanu.

 

W dniu 27 października 1806 roku cesarz Francuzów zajął Berlin i zapowiedział prowadzenie „polskiej wojny”. Gen. Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki, autor słów pieśni legionowej, Mazurka Dąbrowskiego, wydali w dniu 3 listopada 1806 roku, na polecenie Napoleona, odezwę do Polaków wzywającą ich do walki ze wszystkimi zaborcami. Dzień później, 4 listopada 1806, armia francuska wkroczyła do Poznania, witana radośnie i z wielkimi nadziejami. W Wielkopolsce wybuchło antypruskie powstanie, wkrótce powstańcy oswobodzili Kalisz.

 

Legioniści z polskich Legii Północnych odznaczyli się w walkach francusko-pruskich pod Szczecinem i na Pomorzu Zachodnim. Ziem tych nie traktowano wówczas jako historycznych części Korony Polskiej, gdyż od XII wieku, kiedy to okresowo opanował je Bolesław Krzywousty, pozostawały poza granicami państwa polskiego. Jednak aż do 1637 roku Szczecin był formalnie pod władzą lokalnej, słowiańskiej z pochodzenia dynastii Gryfitów, niegdyś związanej z Piastami, by po tej dacie dzielić losy to Brandenburgii, to Szwecji, a wreszcie od lat 20. XVIII wieku – Królestwa Prus. Żołnierze Legii Północnych w 1806 roku, a rok później jednostek armii Księstwa Warszawskiego walczących pod Tczewem, Gdańskiem i Słupskiem, pragnęli włączenia do odbudowanego przez Napoleona państwa polskiego pasa ziem pomorskich, jednak skończyło się zaledwie na Wolnym Mieście Gdańsku, ustanowionym – m.in. – w 1807 roku na mocy pokoju w Tylży.    

 

Dnia 27 listopada 1806 roku wojska Napoleona dowodzone przez marszałka Joachima Murata opanowały Warszawę. Murat spotkał się z księciem Józefem Poniatowskim, cieszącym się wówczas nienajlepszą sławą hulaki i birbanta z Pałacu Pod Blachą, obojętnego na sprawy narodowe,  i zaoferował mu objęcie dowództwa nad formowaną w oparciu o Legię Północną J. Zajączka armią polską. Dnia 5 grudnia 1806 roku w stolicy Polski utworzono Izbę Najwyższą Wojenną i Administrację Publiczną. Na czele stanęli wybitni politycy z epoki Stanisława Augusta, Stanisław Małachowski – marszałek Sejmu Czteroletniego (Wielkiego) i Stanisław Kostka Potocki, a także Ludwik Gutakowski. W mowie wygłoszonej na Zamku Królewskim w Warszawie w dniu 20 grudnia 1806 roku cesarz Francuzów zapowiedział odbudowę państwa polskiego.