Zabór pruski 1795 - 1806


Po roku 1795 Prusy miały w posiadaniu większość etnicznych ziem polskich, włącznie z Warszawą. Na terenie zabranym Rzeczypospolitej powstały dwie duże pruskie jednostki administracyjne – Prusy Południowe, obejmujące cały zabrany obszar na południe i zachód od linii Wisły, oraz Prusy Nowowschodnie, rozciągające się na wschód i północ od biegu Wisły i graniczące z Prusami Wschodnimi (dawniej Książęcymi), połączonymi z Brandenburgią już w 1657 roku.    

 

W nocy z 8 na 9 stycznia 1796 roku wojska rosyjskie opuściły zdobytą w listopadzie 1794 roku Warszawę (poddaną 5 listopada 1794 po Rzezi Pragi dokonanej przez oddziały Suworowa dzień wcześniej) i po ponadrocznej okupacji przekazały stolicę Rzeczypospolitej Prusakom, zgodnie z postanowieniami traktatu rozbiorowego z 1795 roku (III rozbiór Polski). W dniu 26 stycznia 1796 roku w Warszawie uroczyście zawieszono czarne orły pruskie na gmachach publicznych. Dnia 21 października 1796 roku ostatecznie zatwierdzono przebieg nowej granicy między wszystkimi trzema zaborcami. Aż do roku 1806, do wkroczenia wojsk Napoleona, Warszawa pozostawała pod zaborem pruskim jako główne miasto Prus Południowych.

 

Zabór pruski był najwyżej rozwiniętą gospodarczo częścią ziem byłej RP. Mimo to już od roku 1795 datuje się stopniowy upadek miast, zwłaszcza na południu Wielkopolski, które stały się mało ważnymi ośrodkami pogranicznymi państwa pruskiego. Polska szlachta w zaborze pruskim, nieposiadająca m.in. umiejętności wykorzystywania kredytów na unowocześnienie produkcji rolnej, zaczęła popadać w zadłużenie i tracić ekonomiczną pozycję, przegrywając z szybko modernizującymi się majątkami Prusaków. Dotyczyło to także Wielkopolski, bardziej zaawansowanej w rozwoju rolnictwa niż zacofane Mazowsze, które w większości przypadło Prusom. W roku 1795 nastąpiło wydalenie z terytorium Prus, w tym także z ziem zabranych RP przez Berlin w I, II i III rozbiorze, najuboższej ludności żydowskiej, przez co na terenach tych nie było potem tak licznych osad żydowskich jak w zaborach rosyjskim i austriackim.

 

W roku 1796 król Prus Fryderyk Wilhelm II wydał patent, w którym pisał o swej życzliwości i przychylności wobec poddanych polskich. Zapowiadał ponadto „cywilizowanie” nowych prowincji państwa, zgodnie z tradycyjnym pruskim podejściem do spraw polskich. Taką misję „cywilizacyjną” wobec zapóźnionych w rozwoju Polaków, jak się wyraził – „biednych Irokezów”, zapowiadał już Fryderyk II, nazwany przez Prusaków Wielkim.

 

Rok 1796 przyniósł także likwidację nuncjatury papieskiej w pruskiej Warszawie. Episkopatowi Prus Południowych i Nowowschodnich ograniczono możliwości kontaktu z Rzymem. Administracja pruska przystąpiła też na przełomie XVIII i XIX wieku do sekularyzacji dóbr zakonnych oraz likwidacji zgromadzeń zakonnych, klasztorów i opactw, na zajętych terenach polskich i litewskich. 

 

Dnia 26 stycznia 1797 roku dokonano regulacji prawnych między trzema zaborcami dotyczących poddanych z ziem zabranych posiadających majątki z różnych zaborach. Zajęto się także kwestią zadłużenia dawnej Rzeczypospolitej oraz samego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. 

 

Opinia publiczna „pruskiej Warszawy” była dość mocno zbulwersowana trybem życia wielu dawnych działaczy patriotycznych i dowódców wojskowych z czasów walki o niepodległość. Szczególne kontrowersje wzbudzał książę Józef Poniatowski, zwany zdrobniale „Pepi”, urządzający huczne zabawy w swym Pałacu Pod Blachą. Wiele osób uznało, że Królestwo Prus, wiarołomny sojusznik z lat Sejmu Wielkiego, będzie dla upadłej Polski lepszym „opiekunem” niż zaborcza Rosja. Wielu też miało po prostu dosyć walk i spisków, nie wierzyło w sens działań patriotycznych. Dopiero wkroczenie wojsk Napoleona w 1806 roku zmieniło ten stan rzeczy.

 

W dniu 16 listopada 1797 roku nowym królem Prus został Fryderyk Wilhelm III z dynastii Hohenzollernów. Nastąpiły daleko idące reformy w zaborze pruskim. Wprowadzono kodeks prawny Allgemeines Landrecht, szlachta i mieszczanie z dawnych miast królewskich utracili samorząd. Zniesiono również samorząd żydowski i rozpoczęto proces germanizacji Żydów. Równocześnie dokonano administracyjnego podziału na Żydów „chronionych” przez pruskie państwo, szybko asymilowanych, oraz Żydów „tolerowanych” – niezasymilowanych.

 

W roku 1800 w Warszawie grupa wybitnych przedstawicieli Oświecenia, aktywna już w czasach króla SAP, założyła Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Działało do 1832 roku (do 1806 w zaborze pruskim, potem w związanym z Napoleonem Księstwie Warszawskim, od 1815 roku w Królestwie Polskim pod władzą carską). Wśród działaczy TPN byli: uczony Jan Chrzciciel Albertrandi, publicysta i polityk Stanisław Staszic, literat Julian Ursyn Niemcewicz, filolog Samuel Bogumił Linde i wspominany już nieraz Stanisław Kostka Potocki, literat, architekt, publicysta i polityk, Prezes Rady Stanu i Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego od 1809 roku. Z TPN współpracowali m.in. dwaj wybitni uczeni, bracia Jan i Jędrzej Śniadeccy. Warszawa była głównym ośrodkiem polskiego życia kulturalnego i naukowego, inne ważne centra znajdowały się w Krakowie i Lwowie (zabór austriacki) oraz od 1805 roku w Krzemieńcu (zabór rosyjski – zob.). W 1832 roku, w ramach sankcji po Powstaniu Listopadowym, TPN zlikwidowały władze carskie.

 

W wyniku kolejnych reform w zaborze pruskim Polacy w roku 1805 przejęli z powrotem zwierzchnictwo nad szkołami w Warszawie. Decyzja była m.in. związana z sukcesami wojennymi Napoleona, od którego zaborcy starali się odciągnąć polskie społeczeństwo. Z inicjatywy Stanisława Kostki Potockiego otwarto wówczas także muzeum w pałacu w Wilanowie. Zezwolono też na założenie, już w roku 1806, cmentarza żydowskiego pod Warszawą, zlokalizowanego na granicy miasta tuż za Okopem Lubomirskiego, na południe od Powązek.

 

Od roku 1806 (aż do 1823) arcybiskupem gnieźnieńskim i równocześnie prymasem Polski był Ignacy Raczyński, przedstawiciel jednego z czołowych wielkopolskich rodów magnackich. Najpierw samodzielnie, a od 1815 wraz z namiestnikiem Wielkiego Księstwa Poznańskiego, księciem Antonim Henrykiem Radziwiłłem, odegrał od dużą rolę w podtrzymywaniu polskości kluczowej części składowej zaboru pruskiego, Wielkopolski.

 

Dnia 14 października 1806 roku Prusacy ponieśli klęskę w bitwie z wojskami Napoleona pod Jeną i Auerstedt, gdzie rozgromił ich marszałek Bonapartego Louis Nicholas Davout. Na polecenie Napoleona z dnia 20 września 1806 roku zaczęto tworzyć dwie tzw. Legie Północne, polskie formacje złożone z żołnierzy pobitej armii pruskiej. W dniu 27 października cesarz Francuzów zajął Berlin i zapowiedział prowadzenie „polskiej wojny”. Gen. Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki, autor słów pieśni legionowej, Mazurka Dąbrowskiego, wydali w dniu 3 listopada 1806 roku, na polecenie Napoleona, odezwę do Polaków, wzywającą ich do walki ze wszystkimi zaborcami – głównie jednak chodziło o Prusaków. Dzień później, 4 listopada 1806, armia francuska wkroczyła do Poznania, witana radośnie i z wielkimi nadziejami. W Wielkopolsce wybuchło antypruskie powstanie, wkrótce powstańcy oswobodzili także Kalisz.

 

Niedługo potem, dnia 27 listopada 1806 roku, wojska Napoleona dowodzone przez marszałka Joachima Murata opanowały należącą dotychczas do Prus Warszawę. Murat spotkał się z księciem Józefem Poniatowskim, cieszącym się wówczas nienajlepszą sławą hulaki i birbanta z Pałacu Pod Blachą, obojętnego na sprawy narodowe,  i zaoferował mu objęcie dowództwa nad formowaną w oparciu o Legię Północną gen. J. Zajączka armią polską. Dnia 5 grudnia 1806 roku w stolicy Polski utworzono Izbę Najwyższą Wojenną i Administrację Publiczną. Na czele stanęli wybitni politycy z epoki Stanisława Augusta, Stanisław Małachowski – marszałek Sejmu Czteroletniego (Wielkiego) i Stanisław Kostka Potocki, a także Ludwik Gutakowski. W mowie wygłoszonej na Zamku Królewskim w Warszawie w dniu 20 grudnia 1806 roku cesarz Francuzów zapowiedział odbudowę państwa polskiego.

 

Rok 1806 i wkroczenie Napoleona na ziemie polskie to czas przebudzenia dążeń niepodległościowych w trzech zaborach i początek nowego okresu historycznego, opracowanego w innym dziale