Zabór rosyjski 1795 - 1806


Po roku 1795 w zaborze rosyjskim znalazły się obszary dziś nazywane Kresami Wschodnimi RP. Wówczas, prócz ludności rusińskiej (ukraińskiej i białoruskiej) i litewskiej, żyła tam liczna szlachta i magnateria polska, a nadto m.in. Tatarzy, Żydzi – kupcy czy karczmarze, Ormianie, Łotysze, Niemcy, Wołosi i mniejsze grupy narodowościowe. Mieszczaństwo było tu bardzo słabe i nieliczne, gospodarka zacofana i oparta na folwarku pańszczyźnianym, a przewaga liczbowa ludności chłopskiej ogromna. Na ziemiach wcielonych do Rosji wprowadzono podział na gubernie.

 

Dnia 21 października 1796 roku ostatecznie zatwierdzono przebieg nowej granicy między wszystkimi trzema zaborcami.

 

W roku 1796 nastąpiło ważne wydarzenie poza zaborem rosyjskim, związane jednak z relacjami polsko-rosyjskimi. Więziony w Rosji Tadeusz Kościuszko został 27 listopada 1796 roku wypuszczony na wolność przez nowego cara Pawła I, syna Katarzyny II zmarłej w roku 1796. Kościuszko nie podjął działalności niepodległościowej, ale od 1798 roku był symbolem dla działaczy Towarzystwa Republikantów Polskich (zob. rozdział o działaniach niepodległościowych w latach 1794-1806). Cesarz Paweł I zezwolił także byłemu królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu na opuszczenie w 1796 roku zamku w Grodnie, gdzie kazała mu przebywać Katarzyna II, i zamieszkanie w osobnym pałacu w Petersburgu.

 

Rok 1796 przyniósł powołanie Komisji Edukacyjnej Litewskiej, nawiązującej do tradycji Komisji Edukacji Narodowej. W roku następnym, 1797, przywrócono także Trybunał Litewski, będący sądem apelacyjnym od wyroków sądów ziemskich.

 

Dnia 26 stycznia 1797 roku dokonano regulacji prawnych między trzema zaborcami dotyczących poddanych z ziem zabranych posiadających majątki z różnych zaborach. Zajęto się także kwestią zadłużenia dawnej Rzeczypospolitej oraz samego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

 

W dniu 12 lutego 1798 roku w Petersburgu zmarł Stanisław August Poniatowski, przebywający tam od roku 1796 po opuszczeniu Grodna na mocy decyzji cara Pawła I, syna Katarzyny II.  

 

W 1800 roku w zaborze rosyjskim wprowadzono kalendarz juliański, zastępując nim używany dotąd gregoriański. Spowodowało to liczne kłopoty, gdyż daty w trzech zaborach były odtąd inaczej podawane.

 

Rok 1801 przyniósł utworzenie Rzymskokatolickiego Kolegium Duchownego, nadzorującego także cerkiew unicką (gł. zachodnia Ukraina i pd. wschód ziem polskich), zwalczaną zarówno przez rosyjską cerkiew prawosławną, jak i katolików.

 

W roku 1802 w Bracławiu na Podolu rozpoczął działalność żydowski cadyk Nachman, jedna z najbardziej znanych postaci ruchu chasydzkiego tamtego czasu. Rok 1802 to także zakończenie działalności niedawno (1797) przywróconego Trybunału Litewskiego, sądu apelacyjnego od wyroków sądów ziemskich. W jego miejsce administracja carska powołała Sąd Główny Litewski, bliższy wzorom rosyjskim. Rok ten – 1802 – przyniósł ponadto zakaz nabywania ziemi przez Żydów na terenach zabranych RP przez Rosję.

 

Książę Adam Jerzy Czartoryski, syn Adama Kazimierza i Izabeli z Flemingów, przywódców Familii z czasów panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, został w 1803 roku mianowany przez władze carskie kuratorem wileńskiego okręgu naukowego. Funkcję tę pełnił aż do 1824 roku. Adam J. Czartoryski został w 1804 roku powołany przez cara Aleksandra I na stanowisko ministra spraw zagranicznych Cesarstwa Rosyjskiego. Urząd ten sprawował do roku 1806, kiedy to na wieść o pochodzie Napoleona, idącego z armią od Berlina na Poznań i Warszawę, zmienił (czasowo) opcję polityczną.

 

Rok 1804 przyniósł w zaborze rosyjskim ograniczenie swobód osobistych Żydów, którym dwa lata wcześniej zabroniono kupowania ziemi na terenach tego zaboru. W tym samym roku włączono wszystkich Żydów w Imperium Rosyjskim do stanu mieszczańskiego.

 

Kolejny rok, 1805, to nadzieje księcia A.J. Czartoryskiego na realizację tzw. planu puławskiego (nazwa planu od pałacu rodowego dawnej Familii w Puławach). Książę liczył na to, że Rosja zezwoli Polakom na odzyskanie – w jakiejś formie – suwerenności, a warunkiem będzie ich udział w wojnie z Prusami. Polepszenie relacji Petersburg – Berlin spowodowane sukcesami Napoleona (1805 to rok zwycięstwa cesarza Francuzów pod Austerlitz) zniweczyło zamysły A.J. Czartoryskiego.

 

W tym samym 1805 roku w Krzemieńcu na Wołyniu Tadeusz Czacki i Hugo Kołłątaj, dwaj wybitni przedstawiciele polskiego Oświecenia, założyli za zgodą władz rosyjskich polską szkołę średnią nazwaną początkowo Gimnazjum Wołyńskim (do 1819 roku), potem – Liceum Krzemienieckim. Istniała też nieformalna nazwa „Ateny Wołyńskie”. Szkoła, prócz roli edukacyjnej, pełniła też funkcję centrum polskiego życia kulturalno-naukowego – i w ogóle życia polskiego – na południowo-wschodnich Kresach. Podstawą jej księgozbioru była biblioteka zdetronizowanego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który zmarł 12 lutego 1798 roku w Petersburgu. Przetrwała do 1831 roku, zlikwidowana – tak jak Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie (1832) – w ramach sankcji po Powstaniu Listopadowym.

 

Rok 1806 i wkroczenie Napoleona na ziemie polskie to czas przebudzenia dążeń niepodległościowych w trzech zaborach i początek nowego okresu historycznego, opracowanego w innym dziale.