Księstwo Warszawskie 1807 - 1814


Dnia 14 stycznia 1807 roku Napoleon utworzył w Warszawie Komisję Rządzącą, organ naczelny dla ziem polskich odebranych Prusom. Komisja zastąpiła powołane już w dniu 5 grudnia 1806 roku dwa organy tymczasowe – Izbę Najwyższą Wojenną i Administrację Publiczną. Na czele owego rządu, zależnego od Francuzów, stanął w dniu 15 stycznia 1807 roku Stanisław Małachowski. Był to pierwszy krok na drodze do powstania Księstwa Warszawskiego.

 

Dyrektorem Departamentu Wojny Komisji Rządzącej został z inicjatywy marszałka Francji Joachima Murata książę Józef Poniatowski, od 1795 roku niebiorący udziału w żadnych akcjach niepodległościowych i mocno krytykowany, także za hulaszcze życie osobiste w „pruskiej Warszawce” symbolizowanej przez jego siedzibę – Pałac Pod Blachą.

 

Efektem wojennych sukcesów Napoleona w kampanii 1807 roku (bitwy pod Frydlądem i Iławką – zob. wyżej) był pokój w Tylży i powstanie Księstwa Warszawskiego. W dniu 7 lipca 1807 roku Napoleon I Bonaparte, cesarz Francuzów, i Aleksander I Romanow, cesarz Rosji, a dnia 9 lipca Napoleon i król Prus Fryderyk Wilhelm III Hohenzollern, zawarli w Tylży nad Niemnem (ob. Sowieck w Obw. Kalinin.) porozumienia pokojowe, na mocy których z większości ziem II i III zaboru pruskiego zostało utworzone Księstwo Warszawskie. Gdańsk, zabrany w II rozbiorze, został ogłoszony Wolnym Miastem. Okręg białostocki, zagarnięty w III rozbiorze, przypadł Rosji jako rekompensata za jej zgodę na powstanie nowego tworu politycznego, zależnego w pełni od Napoleona. Formalnie na czele owej namiastki państwa polskiego stanął  król saski Fryderyk August III, równocześnie znany jako książę warszawski Fryderyk August I. Saksonia była wówczas jednym z państw kontrolowanych przez Napoleona i nie prowadziła samodzielnej polityki. Natomiast wybór władcy był oczywistym nawiązaniem zarówno do Konstytucji 3 Maja, jak i do czasów saskich.

 

Księstwo, po nadaniu konstytucji (zob. niżej), miało stolicę w Warszawie i składało się z 6 departamentów (podział administracyjny typu francuskiego, ale uwzględniający tradycyjne podziały z I RP), od 1809 roku doszły kolejne 4 departamenty (po zwycięskiej wojnie z Austrią). Stolicami departamentów były od 1807 roku Poznań, Kalisz, Bydgoszcz, Warszawa, Płock i Łomża. Od roku 1809 także Kraków, Radom, Lublin i Siedlce. Na czele departamentów stali prefekci. Departamenty dzieliły się na powiaty zarządzane przez podprefektów (także system francuski).  

 

W dniu 22 lipca 1807 roku w Dreźnie cesarz Napoleon I nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję. Była to już druga nowoczesna konstytucja polska – jeśli tak ją można określić – po Konstytucji 3 Maja 1791 roku. Była ona oparta o francuski republikański dorobek legislacyjny zawarty w konstytucji Republiki Francuskiej z 1800 roku (z tym że sama Francja była już od 1804 roku cesarstwem).

 

Najważniejsze postanowienia napoleońskiej konstytucji Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807 roku:

 

- równoczesne wprowadzenie Kodeksu Cywilnego (Kodeksu Napoleona), obowiązującego w państwach-satelitach Francji (de facto wszedł w życie dopiero 1 maja 1808 roku),

- formalna likwidacja różnic stanowych z czasów „ancien régime’u”, koniec prawnego podziału społeczeństwa na duchowieństwo, szlachtę, mieszczan i chłopów (przy faktycznym zachowaniu różnic ekonomicznych i społecznych, a także pewnych różnic politycznych związanych ze stanem majątkowym i dawnym podziałem stanowym),

- zasada równości wszystkich obywateli Księstwa wobec prawa (atykuł 4),

- ujednolicenie sądownictwa dla wszystkich obywateli Księstwa,

- zapewnienie szlachcie przewagi przy wyborach do 2-izbowego Sejmu Księstwa (artykuł 35),

- izba poselska wyłaniana na 9 lat, od 60 do 100 posłów wybieranych na sejmikach, dodatkowo od 40 do 66 deputowanych wybieranych na zgromadzeniach gminnych w miastach przez właścicieli majątków i inteligencję,

- senat mianowany dożywotnio (wojewodowie, kasztelanowie, katoliccy biskupi ordynariusze), 

- stolicą Warszawa,

- podział administracyjny na departamenty i powiaty (artykuł 64, szczegóły zob. wyżej),

- prawa polityczne jedynie dla osób wykazujących się stosownym majątkiem (czynne i bierne prawo wyborcze do 2-izbowego Sejmu itp.),

- zniesienie poddaństwa chłopów i zapewnienie im osobistej wolności – bez zniesienia obowiązku pańszczyźnianego i bez uwłaszczenia chłopów na uprawianej szlacheckiej ziemi (ponieważ późniejszy tzw. dekret grudniowy, zob. niżej, z 21 grudnia 1807 roku przyznawał szlachcie prawo własności gospodarstw chłopskich i zezwalał na usuwanie rolników, przyjęło się mówić, że konstytucja Księstwa Warszawskiego wraz z dekretem grudniowym „zdjęła chłopom z nóg kajdany wraz z butami”),

- rząd (Komisja Rządząca, od 1809 roku Rada Ministrów), Prezes Komisji Rządzącej 1807-1809 Stanisław Małachowski, Prezes Rady Ministrów od 1809 roku Stanisław Kostka Potocki, składał się z 6 ministerstw i 1 sekretarza stanu, był powoływany i odwoływany przez księcia warszawskiego (króla Saksonii),

- wprowadzenie Rady Stanu (zob. niżej), od 1809 Prezesem Rady Stanu Stanisław Kostka Potocki,

- ministrowie byli odpowiedzialni przed księciem, potem uzyskali od króla Fryderyka Augusta I swobodę działania (od 1810 częściową, a od 1812 roku de facto zupełną),

- inicjatywę ustawodawczą miał król (artykuł 6), miał on także prawo zatwierdzania ustaw (art. 34), wydawania dekretów regulujących kwestie pozakonstytucyjne (artykuł 86), prawo łaski (artykuł 78),

- politykę zagraniczną Księstwa prowadził MSZ zależnej od Francji Saksonii,

- nad całością rządów w Księstwie czuwał stały rezydent francuski, de facto kontrolujący Radę Ministrów

- armia Księstwa Warszawskiego była podporządkowania dowództwu armii Cesarstwa Francuskiego.

 

Dnia 21 grudnia 1807 roku uzupełniono postanowienia konstytucji. Wydano wówczas ww. tzw. dekret grudniowy, opracowany przez Dyrektora Departamentu Sprawiedliwości Komisji Rządzącej (jeszcze używano starej nazwy rządu, ale wg konstytucji miała ona brzmieć: Rada Ministrów) Feliksa Łubieńskiego. Rozbudowano treści dotyczące sytuacji prawnej chłopów w Księstwie Warszawskim (opisane wyżej).

 

Pod koniec 1807 roku została utworzona Rada Stanu Księstwa Warszawskiego. Obok Sejmu Księstwa miała ona kompetencje ustawodawczo-administracyjne i sądownicze, będąc równocześnie sądem najwyższej instancji.

 

W latach 1807-1808 ziemie Księstwa Warszawskiego były dotknięte kryzysem gospodarczym związanym z toczącymi się na terenie przyszłego Księstwa w latach 1806-1807 ciężkimi, wyniszczającymi wojnami armii francuskiej i polskiej z Prusami i Rosją.

 

W roku 1808 wprowadzono w Księstwie Warszawskim powszechny obowiązek służby wojskowej. Obejmował on mężczyzn w wieku od 21 do 50 lat, a służba trwała 6 lat. Jednak o ostatecznym powołaniu do armii Księstwa decydowało losowanie przeprowadzane wśród takiej właśnie grupy. Na skutek zdecydowanych żądań żołnierzy w 1808 roku w skład armii Księstwa Warszawskiego weszli dawni legioniści z Legii Północnych utworzonych w 1806 roku z żołnierzy polskich z pobitej wówczas armii pruskiej, walczący m.in. na Pomorzu w oblężniczych bojach z Prusakami o Szczecin i potężną twierdzę w Kołobrzegu (tu walczyła tzw. Legia Poznańska pułkownika Augusta Sułkowskiego). Z legionistów tych wywodził się 5 i 6 pułk piechoty II Legii Księstwa Warszawskiego dowodzonej przez generała Józefa Zajączka, wcześniej dowódcę jednej z dwu Legii Północnych.

 

Dekretem księcia warszawskiego i króla Saksonii z 1808 roku zawieszono w Księstwie Warszawskim na lat 10 prawa polityczne ludności żydowskiej. Motywem było „zapewnienie bezpieczeństwa” terenom przyfrontowym, gdyż Żydzi, zdaniem autorów dekretu, nie byli elementem „pewnym”.

 

W dniu 1 maja 1808 roku w Księstwie Warszawskim, zgodnie z zapisem konstytucji z 22 lipca 1807 roku, wprowadzono w życie, z opóźnieniem, przepisy francuskiego Kodeksu Cywilnego (Kodeks Napoleona). Kodeks, wprowadzony we Francji w 1804 roku, regulował w nowoczesny sposób kwestie prawodawstwa cywilnego, m.in. sprawy rodzinne (relacje małżeńskie, rozwody, prawne relacje męsko-damskie), kwestie dziedziczenia (spadki, testamenty, prawa dzieci itp.), kwestię tzw. śmierci cywilnej (osoba o orzeczonej śmierci cywilnej w świetle prawa nie istniała, tracąc majątek i wszelkie prawa) oraz inne kwestie dotyczące spornych relacji międzyludzkich. W 1808 roku zreformowano w Księstwie całe sądownictwo cywilne w duchu Kodeksu. Odtąd wszyscy obywatele mieli – teoretycznie – te same prawa przed sądami także w kwestiach cywilnych. Ustanowiono również w tym samym roku tzw. Medal Sędziów Pokoju dla członków trybunałów orzekających w sprawach objętych Kodeksem Cywilnym.

 

Rok 1808 zdominowała w życiu wewnętrznym Księstwa sprawa tzw. sum bajońskich. Po rozbiorach rząd Prus udzielił polskim mieszkańcom trzech zaborów pruskich sporych kredytów „na ucywilizowanie” i wyrównanie poziomu ekonomicznego ze starymi poddanymi narodowości niemieckiej. Po zajęciu tych ziem przez Napoleona na mocy konwencji zawartej przez niego w Bayonne w dniu 10 maja 1808 roku ciężar spłaty około 40 mln franków (po przeliczeniu z pruskich talarów) spadł na barki mieszkańców Księstwa Warszawskiego. Cesarz „sprezentował” Księstwu 20 mln, ale połowa i tak obciążała budżet ubogiego państewka i budżety prywatne. Nie udało się spłacić tej, de facto, kontrybucji „za oswobodzenie” Polski od zaborców i po 1815 roku – na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego – wierzycielem prywatnych polskich dłużników ponownie został Fryderyk Wilhelm III, król Prus w latach 1797 – 1840.    

 

W ciągu 1808 roku właściciele ziemscy w Księstwie Warszawskim uzyskali – w oparciu o konstytucję –

praktyczną możliwość legalnego usuwania chłopów z ziemi, na mocy tzw. dekretu grudniowego z 21 grudnia 1807 roku, uzupełniającego konstytucję (zob. wyżej).

 

Także w 1808 roku założono w Warszawie Archiwum Ogólne Krajowe (obecnie Archiwum Główne Akt Dawnych), pierwszą nowoczesną placówkę archiwalno-naukową.

 

Okresy pokoju w Księstwie Warszawskim trwały krótko. Po roku 1808, pełnym rozmaitych wydarzeń w samym Księstwie, kiedy siły polskie walczyły w odległej Hiszpanii, w roku 1809 działania wojenne zawitały ponownie na ziemie polskie. Dnia 14 kwietnia 1809 roku na terytorium Księstwa weszły od południa i wschodu, z ziem III zaboru (Ziemia Sandomierska, Lubelszczyzna, wschodnie Mazowsze, południowe Podlasie), wojska austriackie. Austria utworzyła tym samym nowy front walki koalicji antynapoleońskiej z Francją. Kilka dni potem, 19 kwietnia 1809 roku, na przedpolu Warszawy doszło do krwawej i nierozstrzygniętej bitwy pod Raszynem, gdzie pod wodzą księcia Józefa Poniatowskiego Polacy toczyli ciężkie boje, zwłaszcza o stawy i groble we wsi Falenty. Książę Józef dokonał wówczas ryzykownego manewru i 21 kwietnia opuścił stolicę, oddając ją Austriakom. Gdy nieprzyjaciel umacniał się w Warszawie, Polacy rozpoczęli szybki marsz na ziemie III i I zaboru austriackiego (w drugim rozbiorze Wiedeń nie uczestniczył). Wybuchło tam wkrótce powstanie przeciw zaborcom. Polacy zajęli wschodnie Mazowsze, część Podlasia, Lubelszczyznę z Lublinem i Zamościem, Ziemię Sandomierską z Radomiem i Kraków z okolicami (Nowa Galicja – zabór z 1795 roku – oraz tzw. cyrkuł zamojski Starej Galicji – fragment zaboru z 1772 roku).

 

Na mocy pokoju w Schönbrunn z dnia 14 października 1809 roku zdobyte na Austrii przedrozbiorowe ziemie polskie włączono do Księstwa Warszawskiego, znacznie poszerzając jego granice i tworząc 4 nowe departamenty (siedlecki, lubelski, radomski, krakowski). W tym samym traktacie pokojowym Rosja przejęła od Austrii okręg tarnopolski z Tarnopolem, niegdyś zabrany Rzeczypospolitej. Jedynie interwencja Rosjan – formalnie w charakterze sojuszników Napoleona z Tylży – uchroniła Austriaków przed utratą Lwowa. Austriacy ponieśli też klęskę w Wielkopolsce, którą próbował zająć ze swym korpusem arcyksiążę Ferdynand d’Este.  

 

Rok 1809 w Warszawie upamiętnił się także założeniem księgarni Natana Glücksberga. Rok później (1810) w stolicy Księstwa Warszawskiego Józef Zawadzki założył tzw. księgarnię nakładową. Działała aż do roku 1859.

 

W roku 1810 cesarz Francuzów Napoleon I Bonaparte odrzucił propozycję cesarza Rosji Aleksandra I przyjęcia wspólnej konwencji, na mocy której zagwarantowano by, że Królestwo Polskie nigdy nie zostanie przywrócone. Także w tym roku ministrowie Księstwa Warszawskiego uzyskali możliwość wprowadzania w życie swych decyzji bez konieczności ich wcześniejszej autoryzacji przez Fryderyka Augusta I, księcia warszawskiego i króla saskiego. 

 

Rok1810 odznaczył się ponadto w Księstwie Warszawskim:

- drugim już spisem ludności, wykazującym ponad 4,3 mln mieszkańców i przeszło 157 tys. km kw. powierzchni (miary dzisiejsze), oraz utworzeniem w tym celu Biura Statystycznego,

- ponownym uruchomieniem mennicy w Warszawie,

- powstaniem loży wolnomularskiej Wielki Wschód Narodowy i dalszym rozwojem masonerii.

 

Rok 1811 w Księstwie Warszawskim nie przyniósł szczególnie istotnych wydarzeń politycznych.

 

W 1812 roku książę warszawski Fryderyk August I przelał pełnię swej władzy w Księstwie na Radę Ministrów – rząd Księstwa.

 

Dnia 5 marca 1812 roku, w związku z wojennymi planami Napoleona dotyczącymi Rosji, książę Józef Poniatowski, Minister Wojny Księstwa Warszawskiego i Wódz Naczelny, utworzył z wojsk Księstwa V Korpus Wielkiej Armii napoleońskiej.   

 

W dniu 24 czerwca 1812 roku Wielka Armia Napoleona, z V Korpusem polskim pod wodzą księcia Józefa Poniatowskiego, przekroczyła granicę Księstwa Warszawskiego i Imperium Rosyjskiego na Niemnie i ruszyła na Moskwę (opis działań wojennych poza terytorium Księstwa – w punkcie 1 powyżej).

 

Książę Adam Kazimierz Czartoryski, aktywny głównie z czasach stanisławowskich ojciec Adama Jerzego, stanął w dniu 28 czerwca 1812 roku na czele Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. Akt Konfederacji zakładał odbudowę suwerennej Rzeczypospolitej w granicach przedrozbiorowych.

 

Cesarz Napoleon I w dniu 1 lipca 1812 roku powołał Komisję Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego w Wilnie. Miała być niezależna od  Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego, której akt ogłoszono 28 czerwca. Była ponadto odpowiedzią na propozycje dotyczące unii personalnej Litwy z carem Aleksandrem I.  

 

W grudniu 1812 roku niedobitki Wielkiej Armii, w tym V Korpusu polskiego, wkroczyły ponownie na terytorium Księstwa Warszawskiego (opis działań wojennych poza terytorium Księstwa, od czerwca do grudnia 1812 roku – w punkcie 1 powyżej).     

 

W styczniu 1813 roku na terytorium Księstwa Warszawskiego wkroczyła armia rosyjska, ścigająca niedobitki Wielkiej Armii Napoleona. Dnia 5 lutego 1813 roku armia Księstwa oraz Rada Ministrów (rząd) opuściły stolicę. Książę Józef Poniatowski skierował wojsko Księstwa do Saksonii, podążając wiernie za wycofującym się Napoleonem.

 

W marcu 1813 roku powstała Rada Najwyższa Tymczasowa okupowanego przez Rosjan Księstwa Warszawskiego. Sformował ją z rozkazu cara generał Michaił Kutuzow, zwycięski wódz Aleksandra I.

 

Dnia 12 maja w Podgórzu pod Krakowem (obecnie dzielnica miasta) rozwiązano Radę Ministrów Księstwa Warszawskiego.

 

W roku 1814 na terenie okupowanego przez Rosjan Księstwa Warszawskiego wydano zarządzenie, na mocy którego jednostki polskie zostały skreślone z wykazów armii francuskiej i podporządkowane zwierzchnictwu cara Aleksandra I.