Kongres Wiedeński 1815


1) Ogólne postanowienia Kongresu Wiedeńskiego w sprawie ziem byłej RP

 

Od września 1814 roku do 9 czerwca roku 1815 w Wiedniu obradował kongres pokojowy, który ustanowił w Europie nowy porządek po wojnach napoleońskich, głównie sprowadzający się do przywrócenia status quo ante, w tym cofnięcia reform doby napoleońskiej. Sprawy polskie i litewskie były jednym z najważniejszych punktów obrad. Ze względu na liczne bale i zabawy do historii przeszła ironiczna nazwa Roztańczony kongres. Czołową rolę w Kongresie, prócz głów koronowanych, odegrali dwaj dyplomaci – austriacki Metternich i francuski Talleyrand, który opuścił zawczasu stronnictwo napoleońskie i przyłączył sie do zwycięzców (we Francji znów panowała dynastia Burbonów, a królem był Ludwik XVIII).

 

Główne postanowienia Kongresu w sprawach polskich były następujące:

 

- Księstwo Warszawskie zostało zlikwidowane, a król saski zrzekł się tytułu księcia warszawskiego,

- z większości terytorium zlikwidowanego Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie (Kongresowe) związane z Rosją, a królem został car Aleksander I, który dla zjednania sobie Polaków nadał Królestwu liberalną jak na owe czasy konstytucję,

- z ziem wielkopolskich zlikwidowanego Księstwa Warszawskiego utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie, terytorium autonomiczne w ramach Królestwa Prus (z Poznaniem i Bydgoszczą), którego namiestnikiem został Antoni Henryk Radziwiłł,

- Toruń i Ziemia Chełmińska przechodziły ponownie pod władzę Prus,

- z terytorium Krakowa i okolic, od 1809 roku będących częścią Księstwa Warszawskiego, utworzono Rzeczpospolitą Krakowską (Wolne Miasto Kraków), państewko o liberalnym ustroju, ale kontrolowane wspólnie przez Austrię, Prusy i Rosję,

- Wolne Miasto Gdańsk zostało zlikwidowane, a jego obszar wcielono do Królestwa Prus,

- okręg białostocki, który w 1807 roku nie wszedł w skład Księstwa Warszawskiego, mimo że był częścią III zaboru pruskiego (Napoleon podarował go Rosji w zamian za pokój w Tylży i zgodę na powstanie Księstwa), pozostał w składzie Imperium Rosyjskiego, nie wchodząc do Królestwa Kongresowego; cieszył się jednak pewną autonomią,

- okręg tarnopolski, przekazany w 1809 roku przez Austrię Rosji w zamian za pomoc przy obronie Lwowa przed armią księcia Józefa Poniatowskiego maszerującą z Księstwa Warszawskiego na Galicję oraz przed polskimi powstańcami, którzy na krótko zajęli sam Tarnopol, w roku 1815 na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego powrócił do Austrii,

- Austria uzyskała także rejon kopalni soli w Wieliczce, z samą kopalnią, dotąd część Księstwa Warszawskiego,  

 

Kwestia polska była dość konfliktowa. Aleksander I chciał włączyć całość ziem I RP do Rosji. W zamian oferował Prusom całą Saksonię. Ostatecznie przyjęto kompromis jw.

 

Zawarto tzw. Święte Przymierze Austrii, Prus i Rosji, które miało strzec nowego status quo w Europie (legitymizm, równowaga sił), w tym nienaruszalności postanowień w sprawie ziem dawnej Rzeczypospolitej.      

 

 

2) Królestwo Polskie (Kongresowe), konstytucja, granice, ludność, podstawy gospodarcze funkcjonowania

 

Centralny trzon etnicznych ziem polskich, stanowiący jednak niewielki fragment Rzeczypospolitej sprzed 1795 roku, stanowiło od 1815 roku Królestwo Polskie (Kongresowe). Formalnie przetrwało ono bez zmian granic aż do roku 1918, choć od 1915 było okupowane przez Niemców. Car Aleksander I nadał mu w dniu 27 listopada 1815 roku liberalną konstytucję, opracowaną przez zespół pod kierownictwem Adama Jerzego Czartoryskiego, by zjednać sobie polską opinię publiczną, w części przygnębioną upadkiem Napoleona i Księstwa Warszawskiego, w części wiążącą swe nadzieje z Rosją.

 

W granicach Królestwa Polskiego – ze stolicą w Warszawie – znalazły się: Ziemia Dobrzyńska, Mazowsze, Lubelszczyzna, Ziemia Sandomierska, Ziemia Krakowska, Ziemie Łęczycka i Sieradzka z fragmentem Wielkopolski aż po Kalisz i rzekę Prosnę oraz Suwalszczyzna aż po linię rzeki Niemen, połączona z Mazowszem cienkim pasem ziem Podlasia. Utworzono 8 województw: kaliskie, krakowskie (stolica Kielce – Kraków poza granicami państwa), sandomierskie (stolica Radom), lubelskie, podlaskie (stolica Siedlce), mazowieckie (stolica Warszawa), płockie, augustowskie (stolica Suwałki).

 

W 1815 roku car Aleksander I złożył wizytę w Warszawie i był przyjaźnie witany przez ludność zmęczoną wojnami napoleońskimi i liczącą na przywrócenie podstaw do odbudowy polskiego życia publicznego, gospodarczego i kulturalnego w ramach szerokiej autonomii Królestwa.

 

Także w 1815 roku namiestnikiem Królestwa Polskiego z ramienia cara został mianowany kontrowersyjny generał Józef Zajączek, dawny jakobin i niefortunny obrońca Pragi w 1794 roku (uciekł przez most za Wisłę, zostawiając gen. Jakuba Jasińskiego z resztą wojska na szańcach), potem zwolennik Napoleona i jeden z dowódców armii Księstwa Warszawskiego. Urząd sprawował do 1826 roku. Potem namiestnika nie ustanowiono. Od 1 grudnia 1815 naczelnym wodzem armii Królestwa Polskiego, a po 1826 roku faktycznym wielkorządcą Królestwa był wielki książę Konstanty Pawłowicz Romanow, brat cara.  

 

Dnia 27 listopada 1815 roku car Aleksander I Romanow nadał Królestwu Polskiemu konstytucję, ułożoną przez Adama Jerzego Czartoryskiego w oparciu o konstytucję Księstwa Warszawskiego.

Najważniejsze jej postanowienia był następujące:

- połączenie „na zawsze” unią personalną z Cesarstwem Rosyjskim (cesarz rosyjski królem polskim), 

- prymat religii katolickiej, tolerancja dla innych wyznań,

- wolność osobista i wolność słowa,

- prawna ochrona własności,

- równość obywateli wobec prawa,

- centralne organy władzy wzorowane na Księstwie Warszawskim (np. Rada Stanu, Rada Administracyjna),  

- namiestnik (1815 – 1826 Józef Zajączek),

- 5 ministerstw (wydziały lub komisje rządowe): Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Sprawiedliwości, Spraw Wewnętrznych i Policji, Wojny, Przychodów i Skarbu,

- władza ustawodawcza – król, sejm (izba poselska, senat),

- cenzus majątkowy przy wyborach do sejmu (bierne prawo wyborcze dla posesjonatów szlacheckich),

- niezawisłość sędziów (de facto uznanie Kodeksu Cywilnego Napoleona).

 

Konstytucja, niezwykle liberalna, była rodzajem ustrojowego eksperymentu; wkrótce władze carskie przystąpiły do jej regularnego łamania. Pełnomocnym komisarzem carskim przy Radzie Stanu został w 1815 roku Nikołaj Nowosilcow, od 1824 roku przebywający głównie w Wilnie. Funkcję swą pełnił do 1830 roku.

 

Ministerstwem odpowiedzialnym za oświatę w Królestwie Polskim, kontynuatorką tradycji i osiągnięć XVIII-wiecznej Komisji Edukacji Narodowej, została w 1815 roku Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Ministrem WRiOP został w 1815 roku wybitny przedstawiciel polskiego Oświecenia, pisarz, poeta, architekt i polityk Stanisław Kostka Potocki, pełniący w Księstwie Warszawskim od roku 1809 funkcję Prezesa Rady Ministrów. Na ministerialnym stanowisku pozostał do 1820 roku. W 1816 roku w Warszawie założono Uniwersytet.

 

Od 1815 roku Stanisław Staszic, inny wybitny reprezentant Oświecenia polskiego doby Stanisława Augusta Poniatowskiego, aktywnie organizował zalążki nowoczesnego przemysłu w tzw. Zagłębiu Staropolskim (Kieleckie, dawnej zwane Ziemią Sandomierską) i Zagłębiu Dąbrowskim, graniczącym z należącym do Prus Górnym Śląskiem (Sosnowiec, Będzin, Dąbrowa Górnicza). W działaniach tych wydatnie wspierał go minister skarbu (Komisja Skarbu) Królestwa Polskiego książę Ksawery Drucki-Lubecki. Jednym z jego urzędników, pracujących w zbudowanych wkrótce w Warszawie przez Antonia Corazziego budynkach rządowych, był poeta Juliusz Słowacki, namiętny gracz na uruchomionej wtedy w Warszawie giełdzie.      

 

 

3) Zabór pruski z Wielkim Księstwem Poznańskim

Najważniejszym składnikiem ziem zaboru pruskiego było Wielkie Księstwo Poznańskie, obejmujące także Kujawy i rejon Bydgoszczy.

 

Poza WKP w zaborze pruskim znalazły się ziemie polskie zabrane w latach 1772 – 1795. Były to Ziemie Michałowska i Chełmińska z Toruniem, Powiśle z Malborkiem i Elblągiem, tereny dawnego lenna pruskiego (Warmia, Mazury – ta nazwa pojawiła się dopiero w XIX wieku – i Pogórze) oraz Pomorze Gdańskie z Gdańskiem. Do zaboru pruskiego nie zaliczamy starych, historycznych ziem polskich, jak Górny Śląsk, a tym bardziej Dolnego Śląska, Ziemi Lubuskiej i Pomorza Zachodniego, gdyż terytoria te były zgermanizowane (prócz Górnego Śląska i nielicznej diaspory polskiej we Wrocławiu), a ich przynależność do Polski odległa dziejowo.

 

Namiestnikiem autonomicznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego w latach 1815 – 1833 (faktycznie do 1831 roku) był książę Antoni Henryk Radziwiłł. Król Prus wydał w 1815 roku odezwę do mieszkańców Księstwa, w której dopuścił używanie języka polskiego – obok niemieckiego – w czynnościach publicznych.  

 

 

4) Rzeczpospolita Krakowska (Wolne Miasto Kraków)

 

W 1815 roku na Kongresie Wiedeńskim powołano do życia autonomiczny twór zwany Rzeczpospolitą Krakowską lub Wolnym Miastem Krakowem.

 

Składał się z Krakowa i najbliższej okolicy. Nadzór nad nim sprawowali trzej zaborcy, Austria, Prusy i Rosja – przy czym Wiedeń miał głos decydujący. Polacy w Rzeczypospolitej Krakowskiej mieli dość rozległą autonomię, ale nie było to suwerenne państewko polskie. Władzą naczelną w RK (WMK) był Senat Wolnego Miasta Krakowa. Na czele Senatu stanął w 1815 roku Stanisław Wodzicki. W 1815 powołano Komisję Włościańską Wolnego Miasta Krakowa z Marcinem Badenim na czele. Jej zadaniem było przeprowadzenie reformy agrarnej (rolnej) w dobrach narodowych i kościelnych.