Polska pod zaborami 1806 - 1815


Zabór austriacki 1807-1814

 

Opisujemy tu wybrane wydarzenia w zaborze austriackim i w samym Cesarstwie Austriackim, które miały związek z dziejami polskimi – bez działań wojennych. Nową nazwę państwa przyjęto w 1806 roku, kiedy to Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego ze stolicą w Wiedniu, pospolicie, choć nieformalnie od dawna już zwane Austrią, oddzieliło się ostatecznie w sensie prawnym od Rzeszy Niemieckiej, stając się całkowicie odrębnym państwem – Cesarstwem Austriackim (1806-1867, potem Cesarstwem Austro-Węgierskim). Proces ten faktycznie trwał od stuleci, ale teraz osiągnął apogeum i punkt krytyczny. Dawne elektoraty mogły odtąd bez przeszkód formalno-prawnych używać nazwy „królestwo”, w przypadku koronacji swych władców, zupełnie odtąd niezwiązanych z Wiedniem.

 

W roku 1808 w Galicji powstało greckokatolickie (unickie) arcybiskupstwo halickie ze stolicą we Lwowie. Tym samym uniccy Rusini (Ukraińcy) z zaboru austriackiego uniezależnili się od metropolii pozostającej w zaborze rosyjskim. 

 

W roku 1809 w formalnie istniejącym od 3 lat nowym Cesarstwie Austriackim, a zatem i w zaborze austriackim uchwalono nowe podatki. Wypuszczono też nowe papierowe pieniądze (banknoty, w miejsce monet z metali szlachetnych lub miedzi), w celu podreperowania budżetu nadwątlonego wojnami i stratami terytorialnymi.

 

Ponadto w 1809 roku, w wyniku wojny z Księstwem Warszawskim i traktatu pokojowego zawartego w Schönbrunn (14 października 1809), Austria utraciła cały obszar przyznany jej w III rozbiorze RP w 1795 roku (tzw. Nową Galicję z Krakowem, Sandomierzem i Lublinem) oraz część tzw. Starej Galicji zabranej w I rozbiorze w 1772 roku (Zamość). Dodatkowo w wyniku tego porozumienia przekazała Rosji – w zamian za pomoc w obronie atakowanego przez Polaków Lwowa – Tarnopol z okręgiem, który zagarnęła w I rozbiorze RP (zob. wyżej dzieje Księstwa Warszawskiego w latach 1807 – 1814).

 

W latach 1810-1814 w zaborze austriackim nie doszło do wydarzeń wartych odnotowania w tym miejscu.

 

Zabór pruski 1807 – 1814

 

Opisujemy tu wybrane wydarzenia w zaborze pruskim i w samym Królestwie Pruskim, które miały związek z dziejami polskimi – bez działań wojennych.

 

W dniu 9 października 1807 w Prusach, a więc także w I zaborze pruskim (obszar Pomorza włączony do Prus w 1772 roku, nadal pozostający w rękach Hohenzollernów), przeprowadzono zniesienie osobistego poddaństwa chłopów. Był to efekt wpływów reform społecznych doby napoleońskiej, oddziałujących silnie na wszystkie kraje Europy. Elity wielu krajów zrozumiały, że po Rewolucji Francuskiej i wobec przewagi najpierw republikańskiej, a potem cesarskiej Francji, nie da się utrzymać dawnych porządków społecznych na kontynencie bez gwałtownych wstrząsów, zagrażających podstawom istnienia tradycyjnych monarchii.

 

Niedługo potem, bo 27 lipca 1808 roku, władze pruskie dokonały uwłaszczenia chłopów w dobrach państwowych (przekazano im ziemie, którą uprawiali). Edykt uwłaszczeniowy króla Fryderyka Wilhelma III był kolejnym krokiem w stronę unowocześnienia monarchii Hohenzollernów wymuszonym przez okoliczności epoki napoleońskiej i korzystnym także dla ziem polskich dawnego I zaboru z 1772 roku.

 

Kolejną reformą w państwie i zaborze pruskim było zniesienie podziału na miasta królewskie i prywatne, typowego dla dawnej Rzeczypospolitej. Mieszczanie otrzymali samorząd (19 listopada 1808).

 

Następny dekret króla Prus, z roku 1809, nadał szerokie przywileje cudzoziemcom, którzy zapragną osiedlić się w Prusach. Chodziło o poprawienie stanu demograficznego państwa i napływ fachowców.

 

W dniu 27 października 1810 w Prusach i zaborze pruskim (wówczas ograniczonym tylko do ziem zabranych w 1772 roku) wprowadzono nowe ustawodawstwo fiskalne. Nowy system podatkowy znosił dawne przywileje stanowe oraz monopole cechów rzemieślniczych. Trzy dni później, 30 października 1810, w ramach kontynuacji zapoczątkowanej już pod koniec lat 90. XVIII wieku antykatolickiej polityki nowego króla Fryderyka Wilhelma III (panowanie w l. 1797-1840), dotykającej głównie ziem zabranych Polsce i Litwie, w całym państwie pruskim nastąpiła sekularyzacja i likwidacja zgromadzeń zakonnych, a ich majątki przejęło państwo.    

 

W dniu 14 września 1811 w Prusach i zaborze pruskim ogłoszono wyprzedzający epokę edykt umożliwiający uwłaszczenie chłopów w dobrach prywatnych (szlacheckich). Prawo nie dotyczyło dzierżawców ziem należących do folwarków. Edyktu tego na razie nie zrealizowano. Poddaństwo osobiste chłopów zniesiono w Prusach już 9 października 1807 roku, a wkrótce potem, 27 lipca 1808 roku, uwłaszczono chłopów w dobrach państwowych (królewskich). Wszystkie te reformy były spowodowane, a właściwie – wymuszone, przez tragiczną sytuację polityczno-wojskową Prus przegrywających kolejne starcia z Napoleonem i tracących wpływy w Rzeszy Niemieckiej. Tymczasem cesarz Francuzów kusił ludność chłopską i miejską Europy nowoczesnymi rozwiązaniami prawnymi (nowe konstytucje napoleońskie w państwach satelickich Francji, Kodeks Cywilny) i radykalnymi reformami społeczno-gospodarczymi. W tej sytuacji Królestwo Pruskie – mimo braku faktycznego uwłaszczenia chłopów z dóbr prywatnych – stało się i tak jednym z nowocześniejszych ustrojowo państw świata, m.in. obok USA, Holandii, Wielkiej Brytanii i napoleońskiej Francji.

 

Także w 1811 roku w Królewcu, z osobistego polecenia Fryderyka Wilhelma III, nastąpiło zniszczenie i przetopienie na monety insygniów koronacyjnych królów polskich wykradzionych przez Prusaków z Wawelu w 1795 roku, w trakcie okupacyjnego zamętu i przemarszów armii trzech zaborców przez Polskę.

 

W 1812 roku zniesiono w Prusach i zaborze pruskim część wcześniejszych zarządzeń dyskryminujących ludność żydowską.

 

W latach 1813-1814 w zaborze pruskim nie doszło do wydarzeń wartych odnotowania w tym miejscu.

 

Zabór rosyjski 1807 – 1814

 

Opisujemy tu wybrane wydarzenia w zaborze rosyjskim i w samym Cesarstwie Rosyjskim, które miały związek z dziejami polskimi – bez działań wojennych.

 

Lata 1807-1808 nie przyniosły istotnych wydarzeń związanych ze sprawami polskimi w zaborze rosyjskim.

 

Traktatem w Schönbrunn z dnia 14 października 1809 roku Austria przekazała Rosji – w zamian za pomoc w obronie atakowanego przez wojsko Księstwa Warszawskiego Lwowa – miasto Tarnopol z okręgiem tarnopolskim, który Wiedeń  zagarnął w I rozbiorze RP w 1772 roku.

 

W 1810 roku w zaborze rosyjskim wprowadzono system pośrednich wyborów do sejmików.

 

Na przełomie lat 1811 i 1812 w zaborze rosyjskim oraz w Petersburgu trwały przygotowania do odtworzenia Wielkiego Księstwa Litewskiego w unii personalnej z Rosją. Car Aleksander I wahał się, czy się do tej koncepcji przychylić – projektu wymuszonego niejako przez groźbę wojny z Napoleonem i potrzebę pozyskania opinii w dawnej RP – a powodem był silny opór rosyjskich konserwatystów, niechętnych ustępstwom na rzecz środowisk politycznych z byłej Rzeczypospolitej. W 1811 roku powstał projekt konstytucji Wielkiego Księstwa Litewskiego, połączonego ww. unią z Rosją, ułożony w porozumieniu z Aleksandrem I przez Michała Kleofasa Ogińskiego, dawnego działacza Stronnictwa Patriotycznego z lat Sejmu Wielkiego i znanego kompozytora (polonez Pożegnanie z Ojczyzną 1794), Ksawerego Druckiego-Lubeckiego oraz ostatniego Naczelnika Insurekcji Kościuszkowskiej (zwolnionego w 1796 roku z więzienia carskiego wraz z Kościuszką) Tomasza Wawrzeckiego.

 

W kwietniu 1812 roku podczas pobytu w Wilnie car Aleksander I, widząc zagrożenie rychłym atakiem ze strony Wielkiej Armii Napoleona (w tym – V Korpusu złożonego z wojska Księstwa Warszawskiego), zatwierdził projekt konstytucji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Mimo to wkroczenie dnia 24 czerwca 1812 roku wojsk Napoleona, w tym V Korpusu polskiego, na Litwę (w tym także na obecną Białoruś), było przez część opinii publicznej witane z wielkimi nadziejami. Doskonale odmalował to Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu (działania wojenne w zaborze rosyjskim i wydarzenia polityczne związane z przemarszem Wielkiej Armii – zobacz wyżej punkt 1 i 2).

 

W 1813 roku w należącym od 1809 roku do Rosji Tarnopolu (do 1809 – I zabór austriacki z 1772 roku) uruchomiono żydowską szkołę, która miała realizować idee haskali. Haskala, po hebr. „oświecenie”, to ruch umysłowy Żydów europejskich w końcu XVIII i na początku XIX wieku, optujący za integracją ze społeczeństwami, wśród których żyła diaspora żydowska, edukacją (gł. nauczanie historii i języka hebrajskiego) i emancypacją zamkniętych dotąd środowisk żydowskich.

 

Rok 1814 nie przyniósł istotnych wydarzeń związanych ze sprawami polskimi w zaborze rosyjskim (bez terytorium okupowanego, ale wciąż istniejącego prawnie Księstwa Warszawskiego).