Udział Polaków w I wojnie światowej 1914 – 1918 (działania wojenne)

Sprawa polska w czasie I wojny światowej (działania polityczne)

 

1914

28 lipca.

Komisja Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (PPS-Frakcja Rewolucyjna, Narodowy Związek Robotniczy, Narodowy Związek Chłopski, Polska Partia Socjalno-Demokratyczna, PSL i in.) – odezwa do Polaków, by walczyli o wolną Polskę. Józef Piłsudski uzyskuje zgodę Austro-Węgier na militarną akcję przeciw Rosji. Obok KSSN i Związków (Drużyn) Strzeleckich działa Centralny Komitet Narodowy związany z Ligą Narodową (endecja), w tym m.in. paramilitarny „Sokół”. CKN przeciwny wciąganiu zaboru ros. do walki.

 

2 sierpnia.

Piłsudski wysyła do Kongresówki z Krakowa patrol ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego.

 

3 sierpnia.

163 osoby grupują się na Oleandrach w Krakowie (Związek i Drużyny Strzeleckie) pod komendą Piłsudskiego.

 

6 sierpnia.

Wymarsz z Oleandrów Piłsudskiego z 1. kompanią kadrową strzelców.

 

8 sierpnia.

Austro-Węgry w odezwie Do Narodu Polskiego zapowiadają „wyzwolenie spod jarzma moskiewskiego”. Piłsudski wkracza na Ziemię Kielecką Kongresówki. Część Polaków wiąże nadzieje na niepodległość z sukcesem Rosji, w tym Polacy w Dumie w Petersburgu.

 

12 sierpnia.

Kielce w rękach Piłsudskiego (3. kompania). Obojętność lub niechęć mieszkańców Królestwa Polskiego. Plany powstańcze Komendanta pod znakiem zapytania.

 

14 sierpnia.

Odezwa w. ks. Mikołaja Mikołajewicza – zapowiedź połączenia 3 zaborów pod berłem carów. Endecja w znacznym stopniu popiera te plany i zwalcza akcję Piłsudskiego.

 

16 sierpnia.

Początek tworzenia Legionów polskich we współpracy z Wiedniem do walki z Rosją (Manifest do Narodu Polskiego posłów-członków Koła Polskiego w C.K. parlamencie).

 

22 sierpnia.

Piłsudski – rozkaz o utworzeniu NKN (Naczelny Komitet Narodowy). Tworzą się 2 Legiony w porozumieniu z Austro-Węgrami.

 

5 września.

Odezwa Polskiej Organizacji Narodowej (PON). Szefem Michał Sokolnicki, człowiek Piłsudskiego. Werbowanie do Legionów w Kongresówce. PON podporządkowuje się w listopadzie NKN.

 

10 września.

Rosjanie godzą się na utworzenie w Warszawie CKO (Centralny Komitet Obywatelski). Pomoc ludności cywilnej.

 

21 września.

Tarcia w Legionach. Niechętny Piłsudskiemu endek kpt. Józef Haller formuje 3. pułk piechoty Legionu Zachodniego. Dowództwo całości Legionów Polskich w rękach ludzi Piłsudskiego.

 

6 – 24 października.

Przyszła II Brygada Legionów (formalnie powstanie 8 maja 1915) walczą we wschodnich Karpatach, m.in. pod Marmaros-Sziget i Rafajłową.

 

12 października.

USA. Narada Polonii. Powołanie PCKR (Polski Centralny Komitet Ratunkowy). M.in. Henryk Sienkiewicz i bp krakowski Adam Sapieha kontaktują się stale z PCKR.

 

18 października.

Rosjanie zezwalają Polakom utworzyć tzw. Legion Puławski, opcja endecko-prorosyjska.

 

22 października.

POW (Polska Organizacja Wojskowa) – nowa organizacja konspiracji piłsudczykowskiej w Kongresówce. Komendanci kolejno: Tadeusz Żuliński, Tadeusz Kasprzycki, Edward Rydz-Śmigły. W 1918 r. stan POW – 50 tys. (w 1914 r. – 1 tys.).

 

25 listopada.

Komitet Narodowy Polski (KNP) w Warszawie. Endecja – Roman Dmowski, Władysław Grabski, Zdzisław Lubomirski, Maurycy Zamoyski. Opcja antyniemiecka, prorosyjska. Zwalczanie POW i Piłsudskiego.

 

19 grudnia.

Formalne powołanie legendarnej później I Brygady Legionów, zresztą jej legendę świadomie podtrzymywali od początku zwolennicy Piłsudskiego, w politycznej walce z Narodową Demokracją i KNP. Udział wielu znanych postaci kultury w Legionach, gł. literatów (m.in. Wacław Sieroszewski, Andrzej Strug, Władysław Orkan, Władysław Broniewski, Jerzy Żuławski, Juliusz Kaden-Bandrowski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Stanisław Przybyszewski). W lipcu 1917 r. powstała pieśń My, Pierwsza Brygada, aut. Tadeusz Biernacki, Andrzej Hałaciński).

 

22-26 grudnia.

I Brygada Legionów pod komendą Kazimierza Sosnkowskiego w dużej bitwie z Rosjanami koło Tarnowa (pod Łowczykówkiem). Sukcesy polskie. Legiony liczą ok. 11 tys. żołnierzy.

 

1915

8 stycznia.

Lozanna. Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce (od 27 stycznia w Vevey). Prezes Henryk Sienkiewicz. W zarządzie m.in. Ignacy Paderewski, Szymon Askenazy, Gabriel Narutowicz.

 

18-22 stycznia.

II Brygada Legionów pod Kirlibabą na Bukowinie odrzuca Rosjan i atakuje w kierunku rzek Dniestr i Seret.

 

23 stycznia.

Kolejna bitwa pod Rafajłową (i Bretianką). II Brygada Legionów pokonuje Rosjan, rola Józefa Hallera (osobiście niechętnego Komendantowi).

 

8 maja.

Formalne utworzenie II i początek formowania III Brygady Legionów. 3 czerwca. Car Mikołaj II i czołowi endecy naradzają się nad przyszłością ziem polskich (m.in. R. Dmowski, W. Grabski).

 

13 czerwca.

Rokitna. Koło Czerniowiec (Bukowina) II Brygada Legionów wykonuje szarżę na okopy rosyjskie. Dowódca rtm. Zbigniew Dunin-Wąsowicz zginął.

 

1 – 2 lipca.

Legiony Polskie forsują Wisłę pod Józefowem (I Brygada J. Piłsudskiego) w ramach ofensywy armii niemiecko-austro-węgierskich za Rosjanami, pobitymi w maju pod Gorlicami i cofającymi się na wschód.

 

Lipiec.

Legion Puławski (opcja endecka) walczy po stronie rosyjskiej kolo Radomia.

 

Lipiec.

Straż Obywatelska w Warszawie, dba o miasto i mieszkańców w toku wielkiej ofensywy na froncie. Rosjanie wycofują się z miasta. Wysadzają mosty, zabierają maszyny z fabryk. Wielkie zniszczenia na ziemiach polskich w toku walk w roku 1915.

 

5 sierpnia.

Niemcy w Warszawie. Prezydentem miasta mianowany przez Niemców i Komitet Obywatelski książę Zdzisław Lubomirski (co ciekawe, związany z Dmowskim endek). Polskie życie odradza się w mieście. Rozmowy na linii Berlin – Wiedeń o przyszłości ziem polskich, zapowiedź powstania Królestwa Polskiego.

 

16 sierpnia.

Piłsudski w Warszawie. Wzmocnienie POW, wstrzymanie werbunku do Legionów (zapowiedź). Do rozbudowy Legionów wbrew Komendantowi przez Departament Wojskowy NKN z Władysławem Sikorskim.

 

17 sierpnia.

Piłsudski musi opuścić miasto, „zbyt entuzjastycznie” witany – zdaniem Niemców.

 

23 sierpnia

Powstaje Generał-Gubernatorstwo Warszawskie. Gubernatorem gen. Hans von Beseler. Napisy rosyjskie znikają z Warszawy na rozkaz Beselera.

 

1 września.

Odezwa Komitetu Naczelnego Zjednoczonych Stronnictw Niepodległościowych – wstrzymanie werbunku do Legionów (zgodnie z zaleceniem Piłsudskiego). Tarcia austriacko-polskie ws. charakteru Legionów.

 

12 września.

Beseler rozwiązuje CKO w Warszawie.

 

24 września.

Bobrujsk, formowanie Brygady Strzelców Polskich (gen. Piotr Szymanowski, płk. Lucjan Żeligowski) u boku armii rosyjskiej.

 

4 – 6 listopada.

Kostiuchnówka na Wołyniu, najkrwawszy bój II Brygady. 6 grudnia. Powstaje w Warszawie, na bazie organizacji chłopskich z Królestwa, nowe, bardziej lewicujące PSL, związane z PPS i obozem Piłsudskiego (od 1918 „Wyzwolenie”). M.in. Tomasz Nocznicki, Kazimierz Bagiński, Stanisław Thugutt.

 

18 grudnia.

Powstanie CKN (Centralny Komitet Narodowy) w Warszawie. W składzie m.in. PPS-Frakcja Rewolucyjna, PSL (warszawskie), Narodowy Związek Robotniczy. Szefem Artur Śliwiński. Działał do 1917, blisko J. Piłsudskiego.

 

1916

 

18 luty.

Memoriał R. Dmowskiego ws. polskiej wręczony w Paryżu amb. Rosji. Niemcy wywożą z Królestwa maszyny, urządzenia, parowozy, ogromne rekwizycje.

 

8 kwietnia.

Gubernator H. von Beseler powiększa dekretem powierzchnię Warszawy (dotąd miasto było wciąż w granicach rozebranych w II poł. XIX w. Okopów Lubomirskiego z 1770 r.), przyłączając Mokotów z Czerniakowem, Ochotę, Wolę, Powązki, Żoliborz, Marymont, Targówek, Bródno, Grochów i Saską Kępę. Obszar Warszawy rośnie z 33 do 115 km kw. Ludność zbliża się do 1 miliona.

 

1 maja.

Lider PPS-D i PPS Ignacy Daszyński – rezolucja o utworzeniu niepodległej Polski pod panowaniem Habsburgów, złożonej z Galicji, Królestwa i bliżej nieokreślonych Kresów (projekt na posiedzeniu NKN).

 

4 – 7 lipca.

Kolejna bitwa pod Kostiuchnówką na Wołyniu, I Brygada Legionów pod wodzą J. Piłsudskiego (ponad 500 zabitych i rannych Polaków). Do października Legiony utrzymują pozycję, uznanie Niemców i Austriaków, wzrost zainteresowania sprawą polską ze strony Berlina i Wiednia.

 

11 lipca.

Józef Haller dowódcą II Brygady Legionów.

 

12 lipca.

Rosyjski projekt autonomii Królestwa Polskiego, autor MSZ Rosji Siergiej Sazonow.

 

20 lipca.

Dymisja Sazonowa i fiasko planu.

 

15 lipca.

Tzw. Rada Pułkowników żąda od Austro-Węgier wyodrębnienia Legionów jako korpusu polskiego (podpisali m.in. Piłsudski i Haller).

 

27 lipca.

Bitwa nad rzeką Szczarą (rejon Baranowicz), Brygada Strzelców Polskich (u boku Rosji) walczy z 51. niem. pułkiem landwehry bawarskiej.

 

29 lipca.

Po zlekceważeniu żądań Rady Pułkowników Piłsudski podaje się do dymisji ze stanowiska Komendanta I Brygady Legionów. Prosi o zwolnienie ze służby. Dmowski w imieniu KNP i polskich posłów do Dumy wręcza carowi Mikołajowi II memoriał ws. powstania Królestwa Polskiego o szerokiej autonomii w ramach państwa carów. Bez echa ze strony władz.

 

11 sierpnia.

Berlin i Wiedeń zgadzają się między sobą, wstępnie, na powstanie monarchicznej Polski, zarządzanej do czasu pokoju przez obie strony.

 

30 sierpnia.

Memoriał Rady Pułkowników do NKN. Podpisali: Piłsudski, Sosnkowski, Haller i in. Ostro ws. Legionów lekceważonych przez Austro-Węgry i Niemcy. Żądanie interwencji w Wiedniu.

 

20 września.

Cesarz Franciszek Józef I wydał patent o przekształceniu Legionów w Polski Korpus Posiłkowy (tylko zapowiedź).

 

26 września.

Dymisja Piłsudskiego. Większość legionistów I Brygady – wniosek o zwolnienie ze służby.

 

7 września.

Państwa Centralne (Niemcy i Austria) wycofują Legiony z frontu, plany przekształcenia ich w wojsko polskie i zapowiedź utworzenia Królestwa Polskiego.

 

5 listopada.

Akt ogłoszony w Warszawie i Lublinie przez gubernatora Hansa von Beselera i austriackiego odpowiednika (Lublin pod okupacją austro-węgierską). Wilhelm II i Franciszek Józef I proklamują utworzenie „z ziem polskich... panowaniu rosyjskiemu wydartych” państwa polskiego. Dziedziczna monarchia, konstytucja – zapowiedzi. Brak określenia granic. Odrębna armia polska. Galicja i zabór pruski – poza państwem polskim. Mimo rozczarowania (po krótkim entuzjazmie) akt 5 listopada był ważnym krokiem na drodze do odbudowy Polski.

 

21 listopada.

Śmierć Franciszka Józefa I, nowy cesarz Karol I, nadzieje na zmiany stanowiska Wiednia ws. Galicji.

 

6 grudnia.

Powstaje Tymczasowa Rada Stanu (TRS) Królestwa Polskiego, z woli Niemców i Austriaków.

 

12 grudnia.

Piłsudski w Warszawie, ma objąć Komisję Wojskową w TRS. Brak pozytywnych wyników negocjacji, tarcia w łonie ugrupowań polskich.

 

25 grudnia.

Mikołaj II w odpowiedzi na akt 5 listopada zapowiada powstanie „wolnej Polski z wszystkich trzech jej rozdzielonych terytoriów”.

 

1917

14 stycznia.

Inauguracja TRS w Warszawie, marszałkiem Wacław Niemojowski. Wśród członków J. Piłsudski.

 

17 stycznia.

Komendant POW T. Kasprzycki uznaje TRS jako władzę państwową.

 

22 stycznia.

Thomas Woodrow Wilson, prezydent USA, w orędziu do Senatu zapowiada powstanie „zjednoczonej, niepodległej i autonomicznej Polski”. Marzec. Polacy z armii rosyjskiej tworzą po rewolucji lutowej w Piotrogrodzie Związek Wojskowych Polaków, także związki wojskowe w innych miastach.

 

25 marca.

Memoriał Dmowskiego w Wielkiej Brytanii (w Foreign Office) ws. odbudowy Polski. Wskazuje na ziemie zaboru pruskiego, z Pomorzem, Wielkopolską, Śląskiem.

 

27 marca.

Orędzie Rady Delegatów z Piotrogrodu do Polaków. Przyznają Polsce prawo do „całkowitej niepodległości”. Podobnie wypowiedział się zmuszony sytuacją Rząd Tymczasowy.

 

10 kwietnia.

Cesarz Karol I przekazał Legiony pod zarząd niemiecki. Plan formowania Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Wehrmacht).

 

19-21 kwietnia.

Kijów. Centralna Rada Ukraińska zwołana przez Kongres Ukraiński (na czele polityk i historyk Mychajło Hruszewski). Postulat pełnej autonomii Ukrainy w ramach federacji rosyjskiej (planowanej).

 

8 maja.

TRS, spotkanie przeciwników wiązania się z Niemcami. M.in. J. Piłsudski i abp warszawski Aleksander Kakowski. Maj – głód, drożyzna, rozruchy, kartki na żywność, wprowadzenie (kwiecień) „rzeszek” – marek polskich.

 

4 czerwca.

We Francji tworzy się Armia Polska (tzw. Błękitna Armia). Uzgodnione z Rządem Tymczasowym w Rosji.

 

7 – 22 czerwca.

W Piotrogrodzie powstaje Naczelny Polski Komitet Wojskowy (Naczpol). M.in. Władysław Raczkiewicz (prezes), Józef Dowbór-Muśnicki, Lucjan Żeligowski, honorowy prezes (nieobecny) – J. Piłsudski.

 

2 lipca.

Piłsudski ustępuje z TRS. Tzw. kryzys przysięgowy. Nie chce przysięgać na wierność Berlinowi i Wiedniowi. Piłsudski pragnął wykorzystać kryzys do zerwania z Państwami Centralnymi, bo po rewolucji lutowej 1917 r. Rosja nie była tak ważnym przeciwnikiem jak wciąż silne Niemcy.

 

9 lipca.

Cd. kryzysu przysięgowego. Większość żołnierzy I i III Brygady odmawia złożenia przysięgi. II Brygada z J. Hallerem, a także Wł. Sikorski – inny wróg Piłsudskiego – za złożeniem przysięgi. Powstaje Polnische Wehrmacht (do 3 tys. żołnierzy), reszta legionistów z Królestwa po odmowie przysięgi została internowana w Beniaminowie (oficerowie) i Szczypiornie (żołnierze) lub wcielona do armii Austro-Węgier i wysłana na front włoski (Galicjanie).

 

22 lipca.

Piłsudski i Sosnkowski aresztowani przez Niemców, osadzeni w Magdeburgu. Na bazie POW (obecnie nielegalnej) – tajna Organizacja A, szefem Jędrzej Moraczewski z PPS (cywilny) i E. Rydz-Śmigły (wojskowy).

 

24 lipca.

Bitwa pod Krechowcami koło Stanisławowa, ułani Bolesława Mościckiego (poprzednio w Dywizji Strzelców Lucjana Żeligowskiego) walczą po stronie rosyjskiej przeciw Niemcom. Legenda „ułanów krechowieckich”.

 

26 lipca.

Gen. J. Dowbór-Muśnicki dowódcą I Korpusu Polskiego na Wschodzie (umowa z Rządem Tymczasowym w Piotrogrodzie).

 

3 sierpnia.

Moskwa. Polski Kongres Polityczny. Głównie endecja. Cel: polskie siły zbrojne w Rosji. Patronem R. Dmowski i jego kręgi an Zachodzie Europy.

 

15 sierpnia.

Komitet Narodowy Polski w Lozannie. Na czele Roman Dmowski. Zwierzchnictwo nad Armią Polską we Francji. Dmowski uważa KNP za zalążek rządu polskiego.

 

25 sierpnia.

TRS podaje się do dymisji wobec braku możliwości działania w okupowanej przez Niemców Warszawie.

 

12 września.

Gubernatorzy, niem. – Beseler i c.k. – Szeptycki, powołują Radę Regencyjną (RR) w Warszawie. Trzej regenci: hrabia Józef Ostrowski, abp warszawski A. Kakowski, książę Z. Lubomirski (od 15 października). Wrzesień. Taryba, litewska Rada Krajowa pod patronatem Niemców, występuje w Wilnie ws. przyszłości niepodległej Litwy. Na czele Taryby Antanas Smetona. Akcenty antypolskie. Pogorszenie relacji polsko-litewskich.

 

6 października.

USA, początek rekrutacji Polaków do armii polskiej. Działa tu m.in. I. Paderewski.

 

20 listopada.

Kijów. Ukraińska Centralna Rada, wroga bolszewikom, proklamuje URL (Ukraińską Republikę Ludową).

 

25 grudnia.

Bolszewicy przeciwstawiają jej w Charkowie swoją Radę, ogłaszając władzę rad na Ukrainie. Przyszłość Kresów pod znakiem zapytania.

 

29 listopada.

Naczpol wzywa Polaków do wstępowania w szeregi armii polskiej w Rosji, chaos po przewrocie bolszewickim. 7 grudnia. RR powołuje „rząd” Jana Kucharzewskiego, zależny od Niemców (luty 1918 dymisja w proteście przeciw pokojowi brzeskiemu z Rosją).

 

22 grudnia.

Brześć nad Bugiem. Początek rozmów pokojowych Rosji Sowieckiej z Niemcami i Austro-Węgrami. „Premier” Kucharzewski niedopuszczony do rozmów.

 

1918

8 stycznia.

Prezydent USA W. Wilson znów mówi – tym razem w Kongresie – o wolnej Polsce po wojnie.

 

3 lutego.

I Korpus Polski gen. J. Dowbór-Muśnickiego zajmuje Bobrujsk w walce z bolszewikami. Generał Dowbór odrzucił wcześniej naciski bolszewików, którzy chcieli podporządkować sobie Korpus.

 

9 lutego.

W Brześciu Niemcy, Austro-Węgry i Bułgaria (także państwo centralne) zawarły pokój z URL. Do nowego państwa ukraińskiego przyłączono Chełmszczyznę i część Podlasia. Galicja miała być podzielona między Austrię i Ukrainę. Polacy oburzeni, odejście wielu zwolenników opcji centralnej od popierania Berlina i Wiednia. Dymisja Kucharzewskiego

 

11 lutego -  13 lutego

Protest RR. Demonstracje na ziemiach polskich przeciw „nowemu rozbiorowi”, także z udziałem PPS.

 

15 lutego.

Pod Rarańczą II Brygada Legionów J. Hallera przedarła się przez front w sile ok 1600 żołnierzy, rozbijając Austriaków. Reszta legionistów została internowana. Luty. Taryba litewska proklamuje niepodległość Litwy w związku z ofensywą armii centralnych na wschodzie.

 

26 lutego.

Korpus gen. Dowbór-Muśnickiego na Białorusi poddaje się władzy RR w Warszawie w związku z ofensywą niemiecką.

 

3 marca.

Pokój brzeski. Rosja Sowiecka wyrzekła się Finlandii, Litwy, Łotwy, Estonii, Białorusi, Ukrainy, Zakaukazia. Niemcy okupują ogromne tereny między etniczną Polską a etniczną Rosją.

 

28 marca.

J. Haller dowódcą II Korpusu Polskiego na Wschodzie, dołączenie II Brygady Legionów (Hallera), która przedarła się pod Rarańczą i uciekła Austriakom. Uznanie RR w Warszawie jako zwierzchnika.

 

4 kwietnia.

Jan Kanty Steczkowski nowym premierem rządu powołanego przez RR.

 

9 kwietnia.

Wybory do Rady Stanu Królestwa Polskiego. Większość mandatów – endecja.

 

11 maja.

Haller walczy z Niemcami na Ukrainie, gdy ci żądają złożenia broni przez II Korpus, choć ten jest podległy RR w Warszawie zależnej od Berlina. Klęska pod Kaniowem, internowanie połowy wojska, reszta wraz z Hallerem zbiegła za Dniepr. Haller przez Moskwę i Murmańsk przedostał się do Armii Polskiej we Francji, by zostać później jej wodzem (Błękitna Armia).

 

21 maja.

Podobna sytuacja z I Korpusem Dowbór-Muśnickiego (ale bez walki), generał z częścią wojska zbiegł do Murmańska i stamtąd do Francji.

 

10 czerwca.

Austriacy rozbroili III Korpus Polski i zwolnili żołnierzy do domów. 29 sierpnia. Rada Komisarzy Ludowych Rosji Sowieckiej stwierdziła nieważność rozbiorów z 1795 r. Wrzesień/październik. J. Haller na czele Błękitnej Armii we Francji.

 

7 października.

RR – odezwa Do Narodu Polskiego. Proklamacja niepodległości.

 

12 października

Dekret RR o zwierzchnictwie Rady nad wojskiem polskim. Wystąpienia PPS, strajki, żądanie zwolnienia Piłsudskiego i Sosnkowskiego z Magdeburga.

 

15 października.

I. Daszyński – uchwała posłów polskich w parlamencie w Wiedniu o wolnym i zjednoczonym państwie polskim.

 

16 października

Cesarz Karol I wydał manifest o przekształceniu Austro-Węgier w federację narodowych organizmów państwowych.

 

19 października.

Powstaje Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, tymczasowa władza polska.

 

28 października.

Powstaje Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie, tymczasowa władza polska. W składzie I. Daszyński i J. Moraczewski (PPS) i Wincenty Witos (PSL „Piast”). Lwów – napięcie polsko-ukraińskie.

 

30 października.

Rada Narodowa w Cieszynie – proklamacja przynależności Księstwa Cieszyńskiego do Polski.

 

31 października.

Rozbrajanie Austriaków w Krakowie i Cieszynie.

 

1 listopada.

Ukraińscy Strzelcy Siczowi, w porozumieniu z Austriakami, stają do walki o Lwów. Przeciwstawia im się POW i ochotnicy, głównie młodzież („orlęta lwowskie”). Galicja na wschód od Sanu w rękach ukraińskich. Proklamacja Z-URL (Zachodnio-Ukraińska Republika Ludowa) walczącej z Polakami o Galicję Wschodnią – na wzór kijowskiej URL walczącej z bolszewikami o władzę nad Ukrainą centralną i wschodnią.

 

4 listopada.

Ukraińcy zajęli Przemyśl (bez Zasania). Dalsze walki polsko-ukraińskie o Lwów.

 

5 listopada.

Polsko-czeska umowa o podziale Śląska Cieszyńskiego.

 

7 listopada.

Lublin. Powstaje Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, premierem Ignacy Daszyński z PPS. W składzie PPS, PPS-D, PSL, ugrupowania piłsudczykowskie. Teka wojskowa – E. Rydz-Śmigły (szef POW w regionie). Hasła radykalnych reform społecznych (8-godz. dzień pracy, zniesienie wielkiej i średniej własności ziemskiej, upaństwowienie wielkiego przemysłu, powszechne obowiązkowe i świeckie nauczanie). Nazajutrz komunistyczna SDKPiL (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, agentura bolszewicka na ziemiach polskich) wezwała do tworzenia Rad Delegatów na wzór sowiecki i nie uznała socjalistycznego rządu Daszyńskiego.

 

9 listopada.

Warszawa, początek rozbrajania Niemców. POW i PPS na czele akcji, która stopniowo rozszerza się na całe Królestwo Polskie i także Wielkopolskę.

 

10 listopada.

Zwolniony z twierdzy w Magdeburgu J. Piłsudski przybył do Warszawy. Rada Regencyjna oddaje mu władzę. Nazajutrz,

 

11 listopada.

Kończy się formalnie I wojna światowa. Wojna przyniosła ogromne straty ziemiom polskim. Zginęło ok. 450 tys. żołnierzy (w armiach zaborców). Trudno ocenić starty ludności cywilnej (głód, choroby, śmierć w wyniku działań wojennych, w I wojnie jeszcze z reguły – poza rzadkimi wyjątkami – niezaplanowana przez okupantów). Ludność ziem polskich z ok. 29 mln w 1910 r. zmniejszyła się do ok. 26,5 mln w 1919 r. Najbardziej z większych miast ucierpiały Kalisz, Stanisławów, Żyrardów. Walka o niepodległość i granice miała jeszcze potrwać do roku 1921.