Wydarzenia w latach 1831 - 1863 w zaborze pruskim


Zabór pruski 1831 – 1863
Wiosna Ludów 1848 – 1849 w zaborze pruskim


1832


27 stycznia,

Fiszewo (ob. Primorsk, Obw. Kaliningradzki). Starcia między internowanymi żołnierzami polskimi a Prusakami.


14 kwietnia,

Wielkie Księstwo Poznańskie. J. niemiecki obowiązkowy w korespondencji władz administracyjnych, sądowych i kościelnych. 1835 – rozszerzenie ww. na instytucje publicznoprawne.

1833
1 czerwca. WK Poznańskie. Naturalizacja Żydów – zarządzenie pruskie.

1835
Gostyń, WKP. Gustaw Potworowski założył Kasyno „dla zabawy i wzajemnego udzielania sobie pożytecznych wiadomości dążących do dobra publicznego”. Grupowało ziemian, rozwój gospodarki i oświaty. Praca organiczna. Prasa: „Przewodnik Rolniczo-Przemysłowy” wyd. w Lesznie.

1837
10 lutego.

Obraduje sejm prowincjonalny WKP, marszałek Stanisław Poniński.

1839
Poznań. Karol Libelt tworzy Komitet Libelta (potem – Centralizacja Poznańska). Związany z emigracyjnym TDP (Towarzystwo Demokratyczne Polskie). Plany: powstanie w 3 zaborach.

1840
7 czerwca. Zmarł Fryderyk Wilhelm III, królem Prus Fryderyk Wilhelm IV. Nadzieje na liberalizację w Wielkopolsce.

1841
28 lutego.

Sejm prowincjonalny WKP. Dalsze nadzieje na liberalizację polityki szkolnej i ulgi dla j. polskiego.

19 kwietnia,

Poznań. Karol Marcinkowski inicjuje Towarzystwo Naukowej Pomocy dla Młodzieży WKP. Pomoc finansowa ubogiej młodzieży w nauce, walka z germanizacją.

Grudzień,

Poznań. Otwarto hotel „Bazar”, legalne centrum polskości w mieście. Dyskusje o ekonomii, kulturze, społeczeństwie. Praca „organiczna”, praca „u podstaw”, zaniechanie walki zbrojnej – tym torem coraz wyraźniej idzie Wielkopolska. Działacze: K. Marcinkowski, Gustaw Potworowski, Maciej Mielżyński, Dezydery Chłapowski (weteran powstania listopadowego na Litwie), ksiądz Józef Brzeziński. 1838 – Spółka Akcyjna Bazar. Grudzień

1841 – ukończenie hotelu.

1842
24 maja.

Pruska instrukcja ws. j. niemieckiego i polskiego w szkołach w WKP (na wsi – zależnie od przewagi dzieci, gimnazjum – j. niemiecki w 2 najwyższych klasach). Sądownictwo – rozprawa w języku pozwu (dowolność). Dymisja E. Flotwella z funkcji naczelnego prezesa (namiestnika) WKP, liberalizacja przejściowa.
Walenty Stefański – Związek Plebejuszy. Radykalny, współpraca z E. Dembowskim (zob. Kalendarium 1831-1863 zabór austriacki).

1843
5 marca – 13 kwietnia,

Poznań. Sejm WKP. Marszałek G. Potworowski. Postulaty udogodnień dla j. polskiego, uniwersytetu w Poznaniu, konstytucji dla Księstwa. Nagana dla deputowanych ze strony Prusaków za śmiałe żądania.

1844
K. Libelt wydaje pismo „Rok”. Wprowadzenie pojęcia „inteligencja”.
Centralne Towarzystwo Rolnicze w Poznaniu.

1845
9 lutego – 6 kwietnia,

sejm WKP. Marszałek Józef Goetzen-Grabowski. Walka o j. polski i stanowiska w administracji dla Polaków.

8-9 listopada.

Policja pruska aresztowała Walentego Stefańskiegoi 23 osoby ze Związku Plebejuszy. Kierownictwo ruchu spiskowego w Polsce (teoretycznie całej) przejął z Poznania Komitet Karola Libelta (Centralizacja Pozn.). Luty

1846 – termin powstania w 3 zaborach. Aresztowania rozbijają ruch.
31 grudnia.

W Wlkp. Ludwik Mierosławski, typowany na wodza powstania.

1846
12 lutego.

Pruska policja aresztuje L. Mierosławskiego. Wykrycie spisku w WKP. Aresztowania dalsze, w tym K. Libelta. Fiasko planów powstania trójzaborowego w 1846 r. (patrz WM Kraków i „rewolucja” 1846, Kalendarium lat1831-1863 w zaborze austr.).

1847
2 sierpnia,

Berlin. Zaczyna się tzw. proces moabicki (Moabit – więzienie). 254 Polaków oskarżonych o zbrodnię stanu i spisek w Wiekopolsce. 8 kar śmierci (w tym Mierosławski) zamienionych na wieloletnie więzienie. Wszyscy uwolnieni 1848 po rewolucji w Berlinie.

1848
20 marca.

Zaczyna się powstanie wielkopolskie (poznańskie). Wieść o rewolucji w Berlinie (18-19 marca). Komitet Narodowy, skład m.in.: M. Mielżyński, W. Stefański, Jędrzej Moraczewski, G. Potworowski). Odezwa KNP, cel: polonizacja WKP. Petycja z żądaniami do króla.

23 marca.

Delegacja z Poznania w Berlinie. Zgoda Fryderyka W. IV na „reorganizację” Wielkopolski, wymuszona sytuacją w Berlinie (Wiosna Ludów w całych Niemczech i Austrii, we Francji itp.). Komitet Narodowy tworzy oddziały polskie w Wlkp. Mierosławski na czele.

11 kwietnia.

Ugoda w Jarosławcu. Komitet Narodowy w Poznaniu i Prusacy: oddziały polskie tylko 3 tys. Było to tylko zawieszenie broni.

14 kwietnia,

reorganizacja adm. WKP. Część do Prus, reszta – autonomia. Niemcy z Wlkp. niechętni planowi.
Nowe plany (25 kwietnia) ograniczają autonomię dla Polaków.

30 kwietnia.

Miłosław. Bitwa prusko-polska. Zwycięstwo Mierosławskiego. Mimo to – złożono broń wskutek rozprzężenia i chaosu, niewiary w sens walki.

1 i 8 maja.

wybory do berlińskiego sejmu pruskiego w Wielkopolsce. 16 posłów polskich na 30 mandatów z WKP, sukces.
Ostróda (Prusy Wschodnie), 7 maja. Umiera Gustaw Gizewiusz, działacz polski na Mazurach, pochodzący z rodu polskich pastorów ewangelickich przybyłych do Prus w XVI w. z Mazowsza (Giżyccy). Gizewiusze i ich sprzymierzeńcy już w XVII wieku opanowali sporą część luter. probostw na terenach zamieszkałych przez Mazurów – przybyszy z Mazowsza, zwłaszcza w rejonie Leca (Giżycko) i Olecka.

9 maja,

Wielkopolska. Ostatni oddział powstańczy kapituluje pod Wrześnią (Bardo).

25 czerwca.

Polscy posłowie w Berlinie powołali Ligę Polską. Legalna, praca „organiczna” na rzecz polskości WKP i ekonomicznego wzrostu ludności polskiej w prowincji.

1848-1850
Sejm Prus uwłaszcza formalnie chłopów w całych Prusach. Ok. 1865 zakończono de facto proces uwłaszczenia.

1849
Styczeń, pierwszy zjazd Ligi Polskiej w Kórniku w WKP.

30 listopada.

Towarzystwo Przemysłowe w Poznaniu.

Grudzień. Sejm w Berlinie wciela WK Poznańskie do Prus, koniec autonomii. Polscy posłowie 5 lutego 1850 r. na znak protestu składają mandaty.

1850
8 kwietnia.

Rozwiązanie Ligi Polskiej wskutek zakazu władz pruskich działalności takich organizacji.

1853
Ustawa prasowa w Prusach hamuje rozwój polskiej prasy.

1855
Gdańsk, 3 czerwca. Zmarł Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, pastor, pisarz, obrońca polskości w Prusach Wschodnich – na Warmii i Mazurach. Po II wojnie światowej miasto Ządzbork (Sensburg) nazwano Mrągowem.
Hipolit Cegielski w Poznaniu założył fabrykę maszyn i urządzeń rolniczych.

1857
Styczeń. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Prezes August Cieszkowski, filozof, pozytywista. W sejmi w Berlinie aktywnie działa Koło Polskie (m.in. D. Chłapowski, A. Mielżyński, G. Potworowski).

1861
Luty. Poznań. Powstało Centralne Towarzystwo Gospodarcze. Pracami kieruje H. Cegielski.