ZABÓR ROSYJSKI

I KRÓLESTWO POLSKIE (KONGRESOWE) 1815-1830

 

__________1815__________

 

20 maja.

Car Aleksander I powołał Rząd Tymczasowy i Tymczasową Radę Stanu Królestwa Polskiego. Prezesem został Wasilij Łanskoj, zastępcą Adam Jerzy Czartoryski.

 

27 listopada.

Car Aleksander I nadał konstytucję Królestwu Polskiemu (patrz – Kalendarium lat 1795 – 1815).

 

1815-1826.

Namiestnikiem Królestwa Polskiego gen. Józef Zajączek, człowiek bez inicjatywy, oddany carowi – a przy tym były jakobin i niefortunny obrońca Pragi w 1794 r. (uciekł z pola walki, pozostawiając na placu zastępcę, gen. Jakuba Jasińskiego, który zginął wraz z wieloma obrońcami).

 

__________1816__________

 

16 lutego.

Stanisław Staszic inicjatorem powołania Szkoły Akademiczno-Górniczej przy Dyrekcji Górniczej w Kielcach, rozwój przemysłowego Zagłębia Staropolskiego. Powstały także w owymczasie Instytut Agronomiczny w Marymoncie i Szkoła Weterynarii w Burakowie k. Warszawy. W 1816 r. Staszic utworzył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, de facto fundację na rzecz chłopów, opartą na dzierżawie gruntów i braku pańszczyzny.

 

19 listopada.

Aleksander I wydał akt fundacyjny Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Powstało 5 wydziałów: teologii, prawa, medycyny, filozofii, nauki i sztuk pięknych.

W Wilnie powstało tajne studenckie Towarzystwo Filomatów. W 1818 powstał Związek Przyjaciół, Organizacja przygotowawcza do Towarzystwa. W 1820 r. założono Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy (Promieniści) oraz Tajny Związek Filaretów, a 5 października 1821 r. Towarzystwo Filadelfistów. Wśród działaczy tych organizacji byli m.in. Adam Mickiewicz, Tomasz Zan, Teodor Łoziński, Jan Czeczot.

 

__________1817__________

 

12 marca

W Królestwie Polskim powstał Korpus Górniczy (istniał do 1870 r.). Plany Stanisława Staszica (Staszic: patrz też Kalendaria 1764 – 1795 oraz 1795 – 1815) rozwoju przemysłu w Zagłębiu Staropolskim. Do śmierci (20 stycznia 1826 r.) Staszic pełnił różne funkcje rządowe w Królestwie (1816-24 Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, 1824-26 Rada Administracyjna), organizował szkolnictwo, w tym Uniwersytet Warszawski i szkoły zawodowe – także górnicze (Dyrekcja Przemysłu i Kunsztów). Od 1800 członek, 1808-26 prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Fundator ob. Pałacu Staszica w Warszawie. Badania geologiczne, odkrył złoża węgla w Dąbrowie ob. Górniczej. Liczne publikacje, m.in. O ziemiorództwie Karpatów... (1815) i Ród ludzki (1816-20, napisany w 1791 r. poemat historiozoficzny).

 

31 marca.

Rada Stanu Królestwa Polskiego opracowała projekt Urządzenia ludu żydowskiego. Miano nadać Żydom nazwiska, wprowadzić tolerancję, ale też zlikwidować kahały (gminy żydowskie) i inne organy samorządu. Car nie wprowadził ww. prawa i oparto się na przepisach z czasów Księstwa Warszawskiego (patrz – Kalendarium lat 1795-1815).

 

13 lipca.

Car Aleksander I wydał ukaz o utworzeniu Korpusu Litewskiego. Była to formacja wojskowa pod dowództwem w. ks. Konstantego Pawłowicza, wodza armii Królestwa Polskiego.

 

Grudzień.

Studenci Uniwersytetu Warszawskiego z Ludwikiem Mauersbergerem na czele założyli tajny Związek Przyjacielski „Panta Koina”.

 

__________1818__________

 

2 marca

Rozporządzenie ws. osadnictwa żydowskiego w miastach Królestwa Polskiego (wydzielono tzw. rewiry żydowskie).

 

27 marca–27 kwietnia.

Obrady sejmu Królestwa. Aleksander I w niejednoznaczny sposób zapowiedział poszerzenie autonomii Polaków, zinterpretowane jako szansa na odbudowę państwa w granicach wszystkich zaborów rosyjskich od 1772 r.

 

__________1819__________

 

Car przekazał ks. Konstantemu zwierzchność nad administracją tzw. Ziem Zabranych, co obudziło nadzieję Polaków na odrodzenie państwa polsko-litewskiego i zarazem osłabiło pozycję namiestnika Królestwa Polskiego Józefa Zajączka.

 

3 maja.

Walerian Łukasiński założył w Warszawie Wolnomularstwo Narodowe. Cel: pokojowe Połączenie Królestwa Kongresowego z resztą ziem polskich. W październiku 1820 r. Łukasiński rozwiązał organizację w związku z rozłamem oraz zakazem działalności masonerii w cesarstwie rosyjskim.

 

15 czerwca i 16 lipca.

Namiestnik J. Zajączek wprowadził cenzurę prewencyjną w Królestwie. Początek łamania konstytucji. W kolejnych latach nie zwoływano sejmu albo utajniano jego obrady. Powstała wówczas legalna opozycja tzw. kaliszan – posłów z woj. kaliskiego – z Bonawenturą i Wincentym Niemojowskimi na czele. Walka o przestrzeganie konstytucji.

 

Październik.

Nadworny historyk cara Nikołaj Karamzin zaprotestował wobec cara przeciw „ustępstwom na rzecz Polaków”, w imieniu rosyjskiej szlachty. Pierwsze plany carobójstwa na tym tle.

 

Schyłek 1819 r.

Wiktor Heltman, Ludwik Piątkiewicz, Tadeusz Krępowiecki i in. powołali w Warszawie tajny Związek Wolnych Polaków. Istniał do 1823-1824 r., potem rozbiła go policja.

 

__________1820__________

 

10 maja.

Namiestnik Zajączek zakazał buntującej się młodzieży „schadzek, stowarzyszeń, uczt lub zbierania się”. Po roku 1820 coraz więcej tajnych i półtajnych kół młodzieżowych w Królestwie.

 

13 września – 13 października.

Sejm Królestwa pod laską St. Kostki Potockiego, marszałka senatu, i Rajmunda Rembielińskiego, marszałka sejmu. „Kaliszanie” wystąpili w obronie łamanej konstytucji. Za karę przez 4 lata car nie zwoływał sejmu.

 

30 października.

Powstała Resursa Kupiecka w Warszawie.

 

9 grudnia.

St. K. Potocki zdymisjonowany z funkcji ministra – szefa Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (organy konstytucyjne Królestwa – patrz Kalendarium lat 1795-1815, cz. Miał duże zasługi w rozwoju szkolnictwa. 1820 opublikował Podróż do Ciemnogrodu, satyrę, która przyspieszyła jego dymisję. Zmarł w 1821 r.

 

__________1821__________

 

20 marca.

Tzw. umowa zgierska. Rząd Królestwa Polskiego sprowadził włókniarzy do Zgierza z terenu Wielkopolski i Śląska. Osiedli oni także w pobliskiej Łodzi. Był to początek rozwoju łódzkiego okręgu przemysłowego.

 

20 marca.

Tzw. umowa zgierska. Rząd Królestwa Polskiego sprowadził włókniarzy do Zgierza z terenu Wielkopolski i Śląska. Osiedli oni także w pobliskiej Łodzi. Był to początek rozwoju łódzkiego okręgu przemysłowego.

 

1 maja.

W. Łukasiński i gen. Jan Nepomucen Umiński założyli tajne spiskowe Towarzystwo Patriotyczne. Objęło Kongresówkę i Ziemie Zabrane (reszta zaborów rosyjskich od 1772 r.). Cel: odbudowa niepodległej Polski bez udziału i woli cara. Od połowy lat 20. XIX w. w kontakcie ze spiskowcami rosyjskimi. Po aresztowaniu Łukasińskiego (25 października 1822) TP kierował ppłk Seweryn Krzyżanowski.

 

Maj.

Franciszek Drucki-Lubecki ministrem – szefem Komisji Przychodów i Skarbu. Pełnił funkcję do 1831 r. Polityka ożywienia gospodarki Królestwa. Cła, budowa Zagłębia Dąbrowskiego (Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Będzin, Czeladź) i rozbudowa Staropolskiego (kieleckie – Samsonów, Ostrowiec Świętokrzyski, Starachowice), Kanał Augustowski, Bank Polski.

 

__________1822__________

 

Kwiecień.

Car zabronił młodzieży z Królestwa studiów za granicą. Dotyczyło to także studiów na UJ w Wolnym Mieście Krakowie.

 

13 sierpnia.

Car Aleksander I wprowadził w Królestwie protekcyjną taryfę celną wskutek starań min. Lubeckiego. Dynamiczny rozwój ekonomiczny Królestwa i zarazem wojna celna z Prusami.

 

25 października.

Aresztowanie W. Łukasińskiego, przywódcy Towarzystwa Patriotycznego. Resztę życia (46 lat – zmarł w 1868 r.) Łukasiński spędził w carskim więzieniu. Rozkaz aresztowania wydał ks. Konstanty.

Adam Mickiewicz wydał w Wilnie Ballady i romanse, pierwszy tom swych Poezji. Przełom romantyczny w historii literatury polskiej.

Tomasz Evans i Józef Morris założyli w Warszawie pierwszą w Polsce fabrykę maszyn rolniczych. W 1827 r. uruchomiono tam produkcję maszyn parowych.

 

__________1823__________

 

3 maja.

Uczniowie gimnazjum w Wilnie uczcili rocznicę Konstytucji 3 Maja, co zapoczątkowało represje antypolskie (spiski wileńskie wykryto już w 1822, lecz staraniem kuratora Adama Jerzego Czartoryskiego uwolniono studentów od zarzutów). Działalność Nikołaja Nowosilcowa, wykrycie Towarzystwa Filomatów i Filaretów oraz fala represji. Październik 1824 koniec procesu, 20 osób, w tym A. Mickiewicz, skazanych na zsyłkę w głąb Rosji. Ograniczenie autonomii uniwersytetu w Wilnie.

 

3 maja.

Uczniowie gimnazjum w Wilnie uczcili rocznicę Konstytucji 3 Maja, co zapoczątkowało represje antypolskie (spiski wileńskie wykryto już w 1822, lecz staraniem kuratora Adama Jerzego Czartoryskiego uwolniono studentów od zarzutów). Działalność Nikołaja Nowosilcowa, wykrycie Towarzystwa Filomatów i Filaretów oraz fala represji. Październik 1824 koniec procesu, 20 osób, w tym A. Mickiewicz, skazanych na zsyłkę w głąb Rosji. Ograniczenie autonomii uniwersytetu w Wilnie.

 

__________1824__________

 

 

29 kwietnia.

Car Aleksander I przyjął dymisję Adama J. Czartoryskiego, kuratora Wileńskiego Okręgu Naukowego. Następca, Nikołaj Nowosilcow, walczył z polskością Ziem Zabranych (poza Królestwem Polskim).

 

 

5-14 czerwca.

Proces aresztowanego w 1822 r. W. Łukasińskiego oraz członków Wolnomularstwa Narodowego i Towarzystwa Patriotycznego. Łukasiński, mimo kary 9 lat, zmniejszonej do lat 7 przez cara, nie wyszedł z więzienia aż do śmierci w 1868 r. (przyczyny: objęcie władzy w 1825 r. przez cara Mikołaja I i wybuch powstania listopadowego w 1830 r.; nawet śmierć Mikołaja I w 1855 r. nie zakończyła bezprawnej kary dla Łukasińskiego, odbywanej od powstania listopadowego.

W 1824 rozpoczęto rozbudowę Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Wielkie piece, fryszerki i Walcownie wzdłuż rzeki Kamiennej. Głównym ośrodkiem Starachowice. Gen. Ignacy Prądzyński sporządził projekt Kanału Augustowskiego, zapewne według pomysłu Ksawerego Druckiego-Lubeckiego. Miał ułatwić eksport zboża wobec wojny celnej z Prusami – przez Libawę w Kurlandii.

 

__________1825__________

 

 

Seweryn Krzyżanowski i Antoni Jabłonowski, następcy Łukasińskiego w Towarzystwie Patriotycznym, współpracują ze Związkiem Południowym Pawła Pestla (rozmowy w Kijowie), tzw.potem dekabrystami. Brak porozumienia – dekabryści nie chcą odbudowy Polski w granicach sprzed 1772 r.

 

13 luty.

Poprawka cara do konstytucji Królestwa: obrady sejmu utajnione.

 

13 maja – 13 czerwca.

Sesja sejmu. Marszałek Stanisław Zamoyski (senat) i Stanisław Piwnicki (izba poselska) oraz bracia Niemojowscy (główni „kaliszanie”) wykluczeni z obrad. Cenzura, kneblowanie opozycji.

 

13 czerwca.

Utworzenie Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Warszawie.

 

1 grudnia.

Zmarł Aleksander I, carem brat młodszy brat Mikołaj I Romanow,

 

__________1826__________

 

29 lipca.

Po śmierci w tym dniu namiestnika J. Zajączka nowy car nie mianuje nowego. Faktyczną władzę w Królestwie pełni w. ks. Konstanty, wódz armii Kongresówki.

 

__________1827__________

 

 

Car Mikołaj I inicjuje walkę z polskością na Ziemiach Zabranych (zabór rosyjski poza Królestwem).

Traugott Karol Grohman uruchomił w Zgierzu manufakturę bawełnianą.

 

__________1828__________

 

29 stycznia.

Utworzenie Banku Polskiego w Warszawie. Emisja banknotów.

 

22 maja.

Wyrok Sądu Sejmowego ws. Towarzystwa Patriotycznego. Uwolnienie oskarżonych od zarzutu „usiłowania zbrodni stanu”. Car odczytał wyrok jako policzek.

 

14-15 grudnia.

W Szkole Podchorążych w Warszawie ppor. Piotr Wysocki zainicjował Sprzysiężenie Podchorążych. .

W Petersburgu została wydana powieść poetycka A. Mickiewicza "Konrad Wallenrod".

 

__________1829__________

 

20 maja.

Tzw. spisek koronacyjny. 24 maja car Mikołaj I zamierzał koronować się na króla Polski. Członkowie Spisku Wysockiego zamierzali przeprowadzić demonstrację zbrojną. Z przeprowadzenia tej akcji jednak zrezygnowano.

 

__________1830__________

 

17 marca.

20-letni Fryderyk Chopin w Teatrze Narodowym w Warszawie wystąpił ze swoimi utworami, w tym z Koncertem f-moll i Fantazją a-dur.

 

24 maja – 28 czerwca.

Sejm Królestwa Polskiego. Marszałek Stanisław Zamoyski (senat) i Józef Lubowidzki (izba poselska). Opozycja żąda uwolnienia W. Łukasińskiego i zniesienia Komitetu Cenzury.

 

Listopad.

Radykalizacja nastrojów w Warszawie. Oburzenie na politykę cara (łamanie konstytucji, brak realizacji obietnicy zmarłego w 1825 r. Aleksandra I włączenia Ziem Zabranych do Królestwa). Groźba użycia wojska Królestwa przeciw rewolucjom w Belgii i Francji. Rośnie znaczenie Sprzysiężenia Podchorążych, tajne przygotowania do powstania. Termin – 29 listopada – wyznaczono po wykryciu przez policję niektórych ogniw spisku.