Kalendarium

Kultura, społeczeństwo, gospodarka


1390

 

Ok. 1390 r. wznowił działalność uniwersytet w Krakowie. Miało to związek z zapotrzebowaniem na wykształconą kadrę w owym okresie. W 1400 r. papież wydał zgodę na otwarcie wydziału teologicznego na uczelni. Za Władysława Jagiełły odnowiono całkowicie działalność uniwersytetu. Jego model został teraz oparty na modelu paryskim. Decydującą rolę odgrywali profesorowie, natomiast autonomia studencka została ograniczona. Pierwszym rektorem odnowionej akademii został Stanisław ze Skalbmierza, wybitny prawnik i filozof. Był on między innymi jednym twórców  prawa wojennego. Oglądy Stanisława rozwinął następnie Paweł Włodkowic. Tego ostatniego sława sięgała daleko poza granice kraju. Głosił między innymi nowatorskie i śmiałe poglądy na temat wyższości zgromadzenia soborowego nad papieżem. Obok Uniwersytetu Jagiellońskiego ośrodkami kultury były również siedziby dostojników duchownych i świeckich. Szczególnie znany był dwór arcybiskupa lwowskiego Grzegorza z Sanoka. Był on człowiekiem wykształconym, wychowankiem zagranicznych uniwersytetów, polskim humanistą, który gromadził wokół siebie uczonych i artystów. Dzięki takim ośrodkom kultury, uniwersytetowi, czy też działalności szkółek parafialnych, wzrósł poziom oświaty społeczeństwa Korony i Litwy.    

  

1470

 

Do Polski przybył włoski humanista Filippo Buonaccorsi – zwany Kallimachem. Ok. 1390 r. wznowił działalność uniwersytet w Krakowie. Miało to związek z zapotrzebowaniem na wykształconą kadrę w owym okresie. W 1400 r. papież wydał zgodę na otwarcie wydziału teologicznego na uczelni. Za Władysława Jagiełły odnowiono całkowicie działalność uniwersytetu. Jego model został teraz oparty na modelu paryskim. Decydującą rolę odgrywali profesorowie, natomiast autonomia studencka została ograniczona. Pierwszym rektorem odnowionej akademii został Stanisław ze Skalbmierza, wybitny prawnik i filozof. Był on między innymi jednym twórców  prawa wojennego. Oglądy Stanisława rozwinął następnie Paweł Włodkowic. Tego ostatniego sława sięgała daleko poza granice kraju. Głosił między innymi nowatorskie i śmiałe poglądy na temat wyższości zgromadzenia soborowego nad papieżem. Obok Uniwersytetu Jagiellońskiego ośrodkami kultury były również siedziby dostojników duchownych i świeckich. Szczególnie znany był dwór arcybiskupa lwowskiego Grzegorza z Sanoka. Był on człowiekiem wykształconym, wychowankiem zagranicznych uniwersytetów, polskim humanistą, który gromadził wokół siebie uczonych i artystów. Dzięki takim ośrodkom kultury, uniwersytetowi, czy też działalności szkółek parafialnych, wzrósł poziom oświaty społeczeństwa Korony i Litwy.    

  

1490

 

Umarł Jan Długosz. Największy historyk polskiego średniowiecza. Jan Długosz (1415-1480), dyplomata, historyk. Urodził się w Brzeźnicy w ziemi sieradzkiej. W latach 1431-1455 był sekretarzem, a następnie kanclerzem biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego. Związany z dworem królewskim, był wychowawcą synów Kazimierza Jagiellończyka. W 1455 r. rozpoczął swoje wielkie dzieło, pracę nad historią Polski – Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Dzieło to składa się z 12 ksiąg, które przedstawiają dzieje naszego kraju od czasów legendarnych do 1480 r. Ponadto Jan Długosz jest autorem biografii biskupów polskich, w tym osobno św. Stanisława i Zbigniewa Oleśnickiego oraz żywotu błogosławionej Kingi. Jest autorem również opisów chorągwi zdobytych na Krzyżakach podczas bitwy pod Grunwaldem, herbów używanych przez rycerstwo polskie (Klejnoty Długoszowe) oraz dóbr kościelnych diecezji krakowskiej. Prace jego miały bardzo istotny wpływ na polską historiografię.

  

1496

 

Uchwalone na sejmie w 1496 r. statuty piotrkowskie związane były z rozwojem folwarku szlacheckiego. Folwark pańszczyźniany był modelem gospodarstwa rolnego, który rozwinął się w Polsce w końcu XV w.  Ta forma gospodarki zdominowała następnie produkcję rolną w Rzeczypospolitej przez następne trzy wieki. Gospodarstwa takie były własnością szlachty, mogły być to również gospodarstwa królewskie czy tez kościelne. Folwark szlachecki nastawiony był głównie na produkcję zboża na sprzedaż, przede wszystkim za granicę. Praca na folwarku opierała się na pracy pańszczyźnianej chłopów. Było to bardzo korzystne dla szlachty.

  

Jak wynika z badań z jednego łanu ziemi oddanej w dzierżawę i uprawianej przez chłopów, szlachcic mógł uzyskać w granicach 2,5-3,5 złotych polskich rocznie w postaci czynszów oraz danin. Taka sama ilość ziemi folwarcznej, uprawiana przez chłopów pańszczyźnianych dawała dochód nawet 55 złotych polskich rocznie. Zatem o wiele więcej, niż ziemia wydzierżawiona. Wymiar pańszczyzny zależał od wielkości gospodarstwa chłopskiego i w drugiej poł. XVI w. wynosił ok. 3 dni w tygodniu dla kmieci użytkujących jeden łan ziemi (ok. 17 ha). Chłopi podlegali sądownictwu dworu, co było niekorzystne dla chłopa w sytuacji, gdy właściciel dóbr stanowił stronę w sporze.

  

1503

 

Aleksander Jagiellończyk zaprosił na sejm przedstawicieli miast: Krakowa, Lwowa i Lublina. Wraz z rozpowszechnieniem gospodarki folwarcznej rozwijały się ośrodki miejskie obsługujące wieś. Do rozkwitu doszły głównie miasta leżące nad rzekami spławnymi, przede wszystkim nad Wisłą, którą zboże płynęło do Gdańska. W wymianie handlowej dużą rolę odgrywały takie miasta, jak: Kraków, Poznań, Warszawa, Lublin. W miastach tych spotykali się kupcy Korony i Litwy, aby wymienić sukna, towary kolonialne i przedmioty zbytku na skórę, futra, drewno i smołę.

 

 

 

1543

 

Ukazały się trzy ważne dzieła owego kresu: Mikołaja Reja "Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem", Andrzeja Frycza Modrzewskiego "Łaski, czyli o karze za mężobójstwo" oraz Stanisława Orzechowskiego "Turcyki".

 

1544

 

Został założony Uniwersytet w Królewcu. Wkrótce stał się on centrum życia umysłowego protestantów, aczkolwiek studiowali na nim również polscy katolicy.

 

 

1551

 

Został opublikowany traktat Andrzeja Frycza Modrzewskiego O naprawie Rzeczpospolitej. Traktat ten został ocenzurowany.