Polskie organizacje społeczne, polityczne, militarne - 1864 - 1914 - zabór austriacki


1867, 7 lutego

We Lwowie powstał Związek Polskich Towarzystw Gimnastycznych "Sokół". Jego prezesem został dr Józef Milleret, radny Lwowa, a zastępcą Aleksander Fredro.

Towarzystwo powstało w 2. połowie 1866 r., wzorując się na powstałym wcześniej „Sokole” czeskim. 7 II zatwierdzono statut organizacji. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Lwowie (zwane później "Sokołem Macierzą") przez okres pierwszych 17 lat działało jako jedyne na ziemiach polskich. Jego kolejne gniazda powstawały pierwotnie w Galicji, gdyż to właśnie w tym zaborze Polacy posiadali największą swobodę działania. Jako pierwsze poza Lwowem, zawiązały się w 1884 r. gniazda – filie w Tarnowie i Stanisławowie. Rok następny wzbogacił sokolstwo o cztery nowe, ważne placówki: w Przemyślu, Krakowie, Kołomyi i Tarnopolu. Szczególnie ważne okazało się powstanie silnej organizacji sokolej w Krakowie, która zaczęła aktywnie oddziaływać na powstawanie nowych gniazd w Galicji Zachodniej. W 1892 r. powstała jednolita organizacja pod nazwą „Związek Sokolstwa Polskiego”, którego siedzibą był Lwów. (http://pl.wikipedia.org/wiki/Polskie_Towarzystwo_Gimnastyczne_Sok%C3%B3%C5%82)

 

1868, luty

We Lwowie powstało Towarzystwo Narodowo-Demokratyczne, powołane z inicjatywy Franciszka Smolki. Za cele stawiało sobie walkę o przekształcenie monarchii habsburskiej w państwo o charakterze federacyjnym. Organizacja grupowała galicyjskie środowiska demokratyczne reprezentowane przez inteligencję i drobnomieszczaństwo. Działało do 1871 r.

 

1869

Na łamach "Przeglądu Polskiego" ukazał się cykl pamfletów politycznych zatytułowanych Teka Stańczyka. Składał się z 20 listów pisanych przez fikcyjne postacie, opowiadających o bieżących sprawach. 

Autorami tekstów byli młodzi konserwatyści krakowscy, m.in. Józef Szujski, Stanisław Tarnowski, Ludwik Wodzicki, Stanisław Koźmian - byli uczestnicy powstania styczniowego. Podszywając się pod postać błazna Zygmunta Starego - Stańczyka - wyszydzali przywary demokratów hołdujących tradycji powstańczej. Swoje poglądy skupiali wokół tradycji, którą dzielili na pozytywną i negatywną. Ta pierwsza była gwarancją prawidłowego rozwoju państwa, podkreślała ideę silnej władzy, zaś druga uosabiała wszystkie najgorsze przywary w narodzie, prywatę, wstecznictwo. Niepodległość pragnęli wywalczyć na drodze kształtowania w społeczeństwie świadomości politycznej, a nie spiskowania i walki zbrojnej. Stańczycy zmierzali do rozszerzenia praw narodowych w Galicji przy zachowaniu lojalności wobec Austrii. Dominowali w Kole Polskim w austriackiej Radzie Państwa. Wzywali do współpracy z zaborcą. Zwalczali tendencje rewolucyjne, godząc się na powolną, kontrolowaną przez elitę ewolucję społeczno-polityczną. Z obawą patrzyli na emancypację polityczną chłopstwa i robotników fabrycznych. W 1907 r. ugrupowanie przekształciło się w Stronnictwo Prawicy Narodowej. Obok "Przeglądu Polskiego" organem prasowym był również dziennik "Czas".

 

1875

Ks. Stanisław Stojałowski rozpoczął działalność edukacyjną wśród chłopów galicyjskich. Odkupił od Czesława Pieniążka dwa upadające czasopisma dla chłopów ("Wieniec" i "Pszczółka"), a następnie poprzez ich redakcję i rozpowszechnianie rozpoczął pracę edukacyjną na wsi.

Na ich łamach nawoływał do oszczędności, szerzenia oświaty i zakładania zrzeszeń. Swoją działalnością przyczynił się do powstania nowoczesnego nurtu politycznego, jakim wówczas był ruch ludowy.  Zdobył dużą popularność organizując pielgrzymki, demonstracje, tworząc chłopskie kółka rolnicze i wyborcze komitety chłopskie.

 

1876, marzec

We Lwowie powstała Konfederacja Narodu Polskiego. Utworzona przez Wacława Koszczyca, obliczona była na wywołanie powstania zbrojnego w zaborze rosyjskim z chwilą wybuchu spodziewanej wojny rosyjsko-tureckiej.

KNP powołała sieć agentów politycznych. Jej przedstawicielem we Włoszech został Władysław Kulczycki. Jesienią 1876 r. agenci KNP nawiązali kontakt z wielkim wezyrem tureckim Midhatem Paszą. Imperium osmańskie zadeklarowało wówczas pomoc w dostawach broni i pieniędzy dla powstania w Królestwie Polskim, które konfederaci obiecywali wywołać w kwietniu 1877 r. Midhat Pasza zaakceptował także projekt utworzenia Legionu Polskiego przy armii tureckiej.

 

1876

Przed wyborami do Sejmu Krajowego 1877 r. w Galicji powstał Centralny Komitet Wyborczy, powołany przez konserwatywne środowiska ziemiańskie. Jego celem było nie dopuszczenie do wejścia do parlamentu kandydatów chłopskich.

Na mocy cichego porozumienia z dynastią Habsburgów, władzę w Galicji sprawowało w praktyce ziemiaństwo polskie. Namiestnikiem aż do 1908 r. był zawsze polski arystokrata, tak samo było z marszłakiem krajowym aż do upadku monarchii. Wyjątek stanowił Mikołaj Zyblikiewicz, który choć również był konserwatystą, to jednak mieszczaninem. Sprawował on funkcję marszałka krajowego w latach 1881-1886.

 

1878, 1 lipca

We Lwowie ukazał się pierwszy numer dwutygodnika "Praca", pierwszego legalnego pisma socjalistycznego na ziemiach polskich. Wkrótce rozpoczęły się aresztowania wśród agitatorów socjalistycznych, spośród których część udała się za granicę. 

Pismo założyli Józef Daniluk wraz z Bolesławem Czerwieńskim. Początkowo podtytuł głosił, że jest to dwutygodnik poświęcony sprawom drukarstwa i miał być gazetą zawodową. Pod koniec 1878 r. we Lwowie zatrzymał się Ludwik Waryński i prawdpodobnie za jego sprawą gazeta stała się organem robotniczym. Podtytuł zmienił się na „Dwutygodnik poświęcony sprawom klas pracujących”, stając się w ten sposób nośnikiem akcji propagandowych partii Proletariat. Reakcja władz polegała na szykanach wobec członków redakcji, konfiskacie czasopism oraz wprowadzeniu cenzury. Ponieważ „Praca” zawierała wiele felietonów Bolesława Limanowskiego, został on zmuszony do opuszczenia Galicji.

 

1878

W Galicji, z inicjatywy ks. Stanisława Stojałowskiego, powstało Towarzystwo Ludowe Oświaty i Pracy. 

Spełniało funkcje kółka rolniczego oraz działało na rzecz unowocześnienia gospodarstw chłopskich, jednocześnie kładąc nacisk na rozwój duchowy warstwy chłopskiej.

 

1880, 16 lutego - 16 kwietnia

Proces 35 działaczy socjalistycznych w Krakowie. Na ławie oskarżonych zasiadł m.in. Ludwik Waryński, który mimo uniewinnienia został wydalony z Austro-Węgier i udał się do Szwajcarii.

Waryński, z powodu nękającej go policji carskiej, musiał wyjechać z Warszawy. Udał się na teren zaboru austriackiego, gdzie prowadził działalność agitacyjną najpierw we Lwowie, a potem w Krakowie. Tam też założył sieć tajnych kółek socjalistycznych. Jednak 8 II  1879 r. został zlokalizowany przez władze austriackie i trafił do aresztu. Więziono go przez ponad rok, a następnie postawiono przed sądem wraz z kilkoma innymi oskarżonymi kolegami-socjalistami. Wszyscy zostali uniewinnieni, gdyż nie udowodniono zarzucanych im czynów (zakłócanie porządku publicznego i przynależność do tajnego stowarzyszenia). Za granicą Waryński zamieszkał pod Genewą.

 

1882, 28 listopada

W Krakowie ukazał się pierwszy numer pisma "Nowa Reforma", organ demokratów galicyjskich. 

Dziennik będący organem demoliberałów ukazywał się do 1928 r.  Początkowo redagował go zespół w składzie: A. Asnyk, T. Romanowicz, M. Pawlikowski. W 1894 r. funkcję redaktora naczelnego objął M. Konopiński, wcześniej sekretarz redakcji.

 

1887, 14 stycznia

W Krakowie, w mieszkaniu poety i powstańca Aurelego Balińskiego, dziewięciu młodych ludzi założyło Związek Młodzieży Polskiej, w skrócie zwany "Zet". Była to konspiracyjna organizacja polskiej młodzieży akademickiej działająca w trzech zaborach. Organizatorem był Zygmunt Balicki. 

Organizacja powstała z rozbudowania kółek samokształceniowych istniejących na Uniwersytecie Warszawskiem. Jej celem było odzyskanie niepodległości "na gruncie sprawiedliwości politycznej, narodowej i społecznej". Niebawem grupy Związku zaczęły powstawać w kolejnych miastach akademickich wszystkich 3 zaborów. "Zet" stanowił zaplecze dla rodzącego się ruchu narodowego, a szczególnie Ligi Polskiej, której podporządkował się w 1888 r.

 

1887

Z inicjatywy ks. Stanisława Stojałowskiego zaczęły powstawać chłopskie komitety wyborcze. Ich celem było kierowanie kampanią przed wyborami do Sejmu Krajowego, co umożliwiłoby uzyskanie mandatów przez chłopów.

W sejmach dwóch pierwszych kadencji reprezentacja chłopska liczyła po kilkudziesięciu posłów. Konkurencją dla nich był Centralny Komitet Wyborczy, zwalczający na drodze parlamentarnej deputowanych chłopskich.

 

1889, kwiecień

W Galicji, z inicjatywy Bolesława Wysłoucha, ukazał się pierwszy numer "Przyjaciela Ludu", pisma skierowanego do chłopów, popularyzującego idee demokratyzmu i nawołującego włościan do tworzenia własnej organizacji politycznej. 

Początki istnienia pisma obejmowały głównie Lwów (w latach 1889–1902). Następnie wydawano je na obszarze Krakowa (1903–1914 i 1919–1933) oraz Warszawy (1946–1947). Było organem prasowym Stronnictwa Ludowego.

  

1890, 27 listopada

W galicyjskim Sejmie Krajowym wystąpił Julian Romańczuk, poseł ukraiński, który przedstawił zasady polityki narodowców ukraińskich w Galicji.

Jego wystąpienie stało się podstawą ugody polsko-ukraińskiej, które przyniosłe wymierne korzyści dla Ukraińców: wprowadzenie do pisowni języka ukraińskiego ortografii fonetycznej, subwencje dla Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki, utworzenie trzeciego gimnazjum ukraińskiego oraz katedry historii Ukrainy na Uniwersytecie Lwowskim.

 

1890

We Lwowie powstała Rusko-Ukraińska Partia Radykalna, założona przez Iwana Frankę i Mychajłę Pawłyka. 

Głosiła radykalno-demokartyczne hasła zbliżone do socjalizmu oraz domagała się gruntownej reformy i demokratyzacji instytucji autonomicznych w Galicji. W ramach Austro-Węgier RUPR była zwolennikiem podziału Galicji na dwa odrębne kraje koronne: Wschodni (ukraiński) i Zachodni (polski).

 

1892, 1 stycznia

W Krakowie ukazał się pierwszy numer socjalistycznego pisma "Naprzód", będącego organem Galicyjskiej Partii Socjaldemokratycznej (później Polskiej Partii Socjaldemokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego).

W Galicji "Naprzód" toczył zmagania o demokratyzację, poprawę materialnego bytu uboższych warstw społecznych, szczególnie robotników oraz wspierał niepodległościowe dążenia Józefa Piłsudskiego. Współtworzył program socjalistów galicyjskich. Obok tematyki politycznej i społecznej istotne miejsce na jego łamach zajmowała problematyka społeczno-kulturalna i literacka.

 

1892, 31 stycznia

We Lwowie odbył się ogólnokrajowy (ogólnogalicyjski) zjazd socjalistów. Powołano na nim Galicyjską Partię Socjaldemokratyczną. 

Partia powstała 7 XI 1890 r. na bazie pism "Praca" i "Robotnik" ze Lwowa jako Partia Robotnicza (Galicyjska Partia Robotnicza). W 1891 r. uczestniczyła już w II kongresie austriackiej socjaldemokracji, oraz Kongresie Socjalistycznym w Brukseli. Na Kongresie utworzono wspólną delegację polską obejmująca trzy zabory. W dniach 31 I - 2 II 1892 r. we Lwowie odbył się pierwszy zjazd galicyjskich socjalnych demokratów z udziałem 48 delegatów. Jednak początki socjalistycznego ruchu galicyjskiego sięgają połowy lat 70. XIX w. To właśnie tu zaczęli przenikać represjonowani w Królestwie Polskim działacze. W 1897 r. partia zmieniła nazwę na Polska Partia Socjaldemokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego. W tym okresie programowo zbliżyła się do PPS uznając potrzebę odbudowy niepodległości Polski.

 

1893, 3 lipca

W Nowym Sączu została utworzona pierwsza partia chłopska w Galicji - Związek Stronnictwa Chłopskiego. Jej założycielami byli bracia Jan i Stanisław Potoczkowie (Stanisław był posłem na Sejm Krajowy).

Program Związku opierał się na zasadach solidaryzmu społecznego, wskazywał na jedność z Kościołem katolickim, a jednocześnie zapewniał o wierności cesarzowi Austro-Węgier. ZSCh działał do 1908 r. i wywarł ogromny wpływ na edukację polityczną chłopów w Galicji.

 

1894, 3 maja

We Lwowie powstało Towarzystwo Demokratyczne Polskie. Głównym celem jego działalności było wprowadzenie do Sejmu Krajowego posłów chłopskich.

Weszli doń m.in. Bolesław i Maria Wysłouchowie, Karol Lewakowski, Henryk Rewakowicz, Jan Stapiński i Jakub Bojko. Oprócz głównego postulatu "chłopskiego", domagano się także demokratyzacji ordynacji wyborczej.

 

1894, 26 sierpnia

Powstał Ludowy Komitet Wyborczy. Powołali go działacze ludowi skupieni wokół czasopisma "Przyjaciel Ludu" i Towarzystwa Demokratycznego Polskiego podczas Wystawy Krajowej we Lwowie, zorganizowanej z okazji 100. rocznicy powstania kościuszkowskiego. Jego celem była koordynacja działań chłopskich w czasie kampanii wyborczej do Sejmu Krajowego Galicji.

 

1895, 28 lipca

W Rzeszowie doszło do zjazdu delegatów chłopskich z całej Galicji, wyłonionych przez powiatowe ogniwa Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Podczas zjazdu podjęto decyzję o utworzeniu Stronnictwa Ludowego.

Program Stronnictwa był dość umiarkowany: domagał się poszanowania przez władze praw obywatelskich, demokratyzacji reformy wyborczej, bronił polskości i przywiązania do tradycji, choć nie wypowiadał się głośno na temat niepodległości Polski. Galicja, dzięki dość szerokiej autonomii politycznej dla obywateli-poddanych cesarza, była miejscem, gdzie toczyło się ożywione życie polityczne, które nie wysuwając radykalnych postulatów niepodległościowych nie musiało schodzić do podziemia. Ten region ziem polskich stał się więc także kolebką ruchu ludowego. Tworzył on od tej pory wraz z ruchami socjalistycznym i narodowo-demokratycznym trzon formułującej się nowoczesnej sceny politycznej na ziemiach trzech zaborów

 

1895

We Lwowie zaczął ukazywać się "Przegląd Wszechpolski". Pismo powstało z przekształcenia "Przeglądu emigracyjnego", który w 1895 r. został przejęty przez Romana Dmowskiego.

Korzystając ze swobód demokratycznych panujących w Galicji również ruch narodowy przeniósł do tej dzielnicy całe swoje kierownictwo. Siedzibą Ligi Narodowej stał się Lwów.

 

1896, 17 września

We Lwowie powstała Ukraińska Partia Socjalno-Demokratyczna. Jej założycielami i przywódcami byli m.in. Mykoła Hankiewicz i Mychajło Pawłyk.

Współdziałała ona z Polską Partią Socjaldemokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego, i nie wysuwała również radykalnych dążeń narodowych dla Ukraińców.

 

1896

W Krakowie powstał Klub Konserwatywny. Jego założycielami byli Władysław Leopold Jaworowski i Adam Krzyżanowski.

Za swoje cele stawiał sobie dostosowanie doktryny konserwatyzmu krakowskiego spod znaku stańczyków do zmieniających się realiów politycznych, jednak w dobie szybkiego rozwoju i powstawania nowych partii politycznych nie znalazł szerszego odbioru w społeczeństwie.

 

1899, 27 grudnia

W Galicji powstała Ukraińska Nacjonalno-Demokratyczna partia. 

Ukraiński ruch polityczny, podobnie jak i polski, był bardzo zróżnicowany. Obok socjalistów istnieli też i nacjonaliści, wysuwający radykalne hasła niepodległościowe i często antypolskie. Na pierwszym kongresie w dniu 5 I 1900 r. przyjęła program jedności narodowej i niepodległości. Szybko zdobyła czołowe miejsce w ukraińskim politycznym życiu Galicji. Domagała się politycznego równouprawnienia Ukraińców w Galicji, a następnie utworzenia z Galicji Wschodniej, Bukowiny i Ukrainy Zakarpackiej odrębnego, autonomicznego kraju koronnego w ramach monarchii habsburskiej. Na jej czele stanął Michaiło Hruszewsky, historyk, prof. Uniwetrsytetu Lwowskiego. W czasie narastania wzajemnych antagonizmów polsko-ukraińskich partia ta zaczęła wysuwać hasło przymusowego wysiedlania Polaków z Galicji Wschodniej.

 

1900, 27 marca

W Wiedniu zmarł Florian Ziemiałkowski (ur. 1817), jeden z najwybitniejszych i najpopularniejszych polityków galicyjskich. Był pierwszym pochodzącym z wyboru prezydentem Lwowa.

 

1900, maj

We Lwowie Ludwik Kulczycki utworzył PPS Proletariat (zwany także III Proletariatem). 

PPS "Proletariat" forsował terror jako najskuteczniejszy oręż do walki z caratem, głosił program autonomiczny dla Królestwa Polskiego i przekształcenia Rosji w federację o charakterze konstytucyjnym. Niepodległość Polski uzależniał od dogodnej sytuacji międzynarodowej. Żywszą działalność rozwinął w okresie rewolucji 1905 roku, po czym praktycznie zamarł, formalnie istniejąc do 1909 r.

 

1903, 27 lutego

Podczas obrad Rady Naczelnej galicyjskiego Stronnictwa Ludowego przyjęto uchwałę o zmianie nazwy partii na Polskie Stronnictwo Ludowe. Uchwalono także program polityczny.

Program zakładał dążenie do narodowego, politycznego  i cywilizacyjnego rozwoju ludu oraz równouprawnienie wszystkich obywateli. Postulowano również wyodrębnienie Galicji jako trzeciego członu monarchii habsburskiej.

 

1903, październik

W Krakowie ukazał się program Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego w zaborze rosyjskim. Był to już drugi program Ligi Narodowej (pierwszy ukazał się w 1897 r.).

Rezygnował on otwarcie ze zbrojnej walki o niepodległość. Porzucono wszelkie myśli o powstaniu. Stwierdzał, że należy zaakceptować istniejący układ prawno-państwowy i dążyć do zdobycia w każdym z 3 zaborów najlepszych warunków prawno-politycznych i ekonomicznych. Oznaczało to formalną rezygnację przez Ligę z odzyskania niepodległości za wszelką cenę, a skupienie się na rozwoju sił narodowych w istniejących warunkach, tak by podtrzymywać tożsamość narodu w oczekiwaniu na przyszłą niepodległość.

 

 

1904, 17 - 20 października

Obradująca w Krakowie V Konferencja Centralnego Komitetu Robotniczego PPS postanowiła tworzyć koła bojowe, które przerodziły się następnie w Organizację Bojową PPS, kierowaną przez Józefa Piłsudskiego.

Pierwsze grupy zbrojne powstały w kwietniu 1904 r. w Warszawie pod nazwa Koła Bojowe Samoobrony Robotniczej. Głównym ich zadaniem była ochrona demonstracji przed carską policją i wojskiem, gdyż operowały głównie w zaborze rosyjskim.

 

1905, 9 grudnia

Podczas zjazdu Narodowej Demokracji we Lwowie przyjęty został program Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego.

Zjazd założycielski Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego w Galicji odbył się we Lwowie 17 stycznia 1904 r. Zapoczątkowało to sformalizowanie struktur Narodowej Demokracji w zaborze austriackim. Uchwalony prawie 2 lata później program stwierdzał m.in., że najważniejszym celem Stronnictwa jest stworzenie społeczeństwu w zaborze austriackim "warunków wszechstronnego i samodzielnego rozwoju narodowego". Można to było osiągnąć poprzez przyznanie samodzielności ustawodawczej Sejmowi Krajowemu oraz niezależności finansowej, gospodarczej, administracyjnej i oświatowej Polakom pod panowaniem Habsburgów.

 

1906, 19 - 25 listopada

W Wiedniu obradował IX zjazd PPS, w trakcie którego doszło do rozłamu. Z partii zostali usunięci zwolennicy Józefa Piłsudskiego, tzw. "starzy", którzy utworzyli organizację pod nazwą PPS - Frakcja Rewolucyjna.

Pozostali w partii "młodzi" utworzyli organizację pod nazwą PPS-Lewica. Spór dotyczył kwestii niepodległości, która dla "starych" (Piłsudski, Walery Sławek, Feliks Perl i inni) stanowiła istotę działalności i walki. "Młodzi" zaś stawiali na pierwszym miejscu kwestie społeczne, przeciwstawiali się także rozbudowie Wydziału Bojowego i Organizacji Bojowej PPS. Z czasem rozłam ten zepchnął PPS-Lewicę w kierunku radykalnej lewicowo SDKPiL, dla której kwestia niepodległości była w ogóle nieistotną.

 

1907, 3 - 11 marca

W Wiedniu odbył się I Zjazd PPS-Frakcji Rewolucyjnej na którym przyjęto program partii.

Za główny cel (dalekosiężny) przyjął on odbudowę niepodległej polskiej republiki demokratycznej. Jako minimum określono zwołanie konstytuanty, mającej być najwyższym ciałem parlamentarnym w Królestwie Polskim.

 

1908, 11 stycznia

Ugoda pomiędzy konserwatystami krakowskimi a PSL.

Na jej mocy oba stronnictwa miały współdziałać w nadchodzących wyborach do Sejmu Krajowego. Ludowcy mieli także przystąpić do Koła Polskiego w Wiedniu. Ugoda miała przynieść korzyści obu stronom: ludowcy weszli do Koła Polskiego w Wiedniu otrzymując przy tym subwencje z kasy rządowej oraz zapewnienie udziału w rządzie, konserwatyści zaś, którzy tracili na poparciu społecznym, szukali sojusznika, który wzmocni ich siły polityczne. Po kilku latach jednak sojusz rozpadł się, gdyż konserwatyści stracili poparcie Kościoła katolickiego, dla którego poglądy PSL były zbyt antyklerykalne i radykalne społecznie.

 

1908, 12 kwietnia

Mirosław Siczyński - ukraiński nacjonalista, student Uniwersytetu Lwowskiego i członek Ukraińskiej Partii Socjal-Demokratycznej, dokonał śmiertelnego zamachu na namiestnika Galicji Andrzeja Potockiego.

Za czyn ten został skazany na karę śmierci. Wyrok został złagodzony przez nowego namiestnika Michała Bobrzyńskiego dla rozładowania konfliktu polsko-ukraińskiego (zamieniono go na 20 lat więzienia). Siczyński wkrótce zbiegł do Szwecji, a następnie w 1914 r. do USA, gdzie później prowadził działalność polityczną.

 

1908, 27 czerwca

We Lwowie została zawiązana tajna organizacja pod nazwą Związek Walki Czynnej. Utworzyli ją Kazimierz Sosnkowski i Marian Kukiel, sceptyczni wobec wydarzeń rewolucyjnych 1905 r. byli działacze Organizacji Bojowej PPS.

Zgodnie z przyjętym programem celem ZWC było "prowadzenie poza granicami caratu robót przygotowawczych oraz wytworzenie organizatorów i kierowników technicznych dla przyszłego powstania zbrojnego w zaborze rosyjskim". Komendantem głównym został J. Piłsudski, zaś cała organizacja podporządkowana była Centralnemu Komitetowi Robotniczemu PPS. Za głównego wroga uznano Rosję, zaś w monarchii austro-węgierskiej upatrywano potencjalnego sojusznika (zarówno to, jak i wolnościowa atmosfera Galicji sprawiły, iż to właśnie w tej prowincji PPS prowadziła działalność konspiracyjną, zaś w Królestwie prowadzono przede wszystkim akcję zbrojną przeciw caratowi).

 

1908, koniec roku

W Krakowie powstał Polski Związek Wojskowy. Organizacja utworzona została przez Romana Mikulińskiego i pozostawała pod wpływem Narodowego Związku Robotniczego i Związku Młodzieży Polskiej ZET.

Później związany był z organizacją "Zarzewie". Jego celem było przygotowanie kadr do walki zbrojnej o niepodległość. W latach 1908-10 był jedną z większych organizacji paramilitarnych w Galicji. W 1910 r. wszedł w skład powołanej we Lwowie również przez "Zarzewie" Armii Polskiej.

 

1910, 3 - 4 października

W Galicji powstała tajna organizacja Armia Polska. Jej założycielami byli działacze narodowo-niepodległościowi skupieni wokół pisma "Zarzewie".

Armia powstała w miejsce rozwiązanego tajnego Polskiego Związku Wojskowego, działającego we Lwowie od przełomu 1908-09 r. Jej członkowie należeli głównie do lwowskiej młodzieży akademickiej i gimnazjalnej. W 1911 r., wykorzystując legalizację skautingu dokonaną rok wcześniej przez władze austriackie, Armia Polska powołała jawną organizację paramilitarną - Polskie Drużyny Strzeleckie. W 1914 r. większość jej członków przeszła do Legionów Polskich. Komendantami Armii Polskiej byli kolejno:  Mieczysław Norwid-Neugebauer (1910-11), Henryk Bagiński (1911-12), Marian Januszajtis-Żegota (1912-14).

 

1910

Władze austriackie wydały ustawę zezwalającą na tworzenie organizacji strzeleckich , które dały asumpt do powstawania wielu organizacji paramilitarnych na terenie Galicji. 

Powstały kolejno: z inspiracji PPS i J. Piłsudskiego "Strzelec" w Krakowie; Związek Strzelecki we Lwowie; Drużyny Bartoszowe; Drużyny Podhalańskie i Sokole Drużyny Bojowe (organizowane przez Józefa Hallera).

 

1911

W Galicji przed wyborami do austriackiej Rady Państwa ukształtowały się dwa bloki polityczne: tzw. blok namiestnikowski i antyblok.

Pierwszy z nich tworzyli stańczycy z demokratami i ludowcami. Jego nazwa pochodzi od twórcy - namiestnika Galicji Michała Bobrzyńskiego. Antyblok z kolei tworzyli narodowi demokraci wraz z Podolakami - ugrupowaniem konserwatystów wschodniogalicyjskich.

 

1912, luty

W Galicji powstało Zjednoczenie Niezawisłych Ludowców, utworzone przez tzw. frondę lwowską z PSL (od 1908 r.).

Utworzyli ją działacze tzw. frondy lwowskiej, czyli liberalnej inteligencji w PSL, którzy nie godzili się na kompromisową politykę wobec austriackiego rządu oraz galicyjskich konserwatystów, prowadzoną przez prezesa PSL Jana Stapińskiego (sprzeciwiali się m.in. wejściu PSL do bloku namiestnikowskiego). Prezesem PSL-ZNL był Bolesław Wysłouch, a sekretarzem Jan Dąbski. Organem prasowym ugrupowania była "Gazeta Lwowska". W 1914 r. partia weszła w skład Polskiego Stronnictwa Ludowego "Piast".

 

1912, 25 - 26 sierpnia

W Zakopanem odbył się zjazd polskich irredentystów (czyli zwolenników połączenia w jeden organizm państwowy ziem z trzech zaborów). Wzięli w nim udział m.in. Józef Piłsudski, Władysław Studnicki i Ignacy Daszyński.

Na zjazd przybyło ponad 30 osób reprezentujących PPS, PPSD, Polskie Stronnictwo Postępowe (ugrupowanie polityczne utworzone w 1911 r. przez liberalnych działaczy lwowskich, którzy odłączyli się od Polskiego Stronnictwa Demokratycznego), PSL, Konfederację Polską. Obradom przewodniczył Władysław Studnicki. Główny referat zaś wygłosił J. Piłsudski, w którym skarżył się na bierność Polaków. Zaapelował o przyspieszenie prac wojskowych w związku z nadciągającą wojną i składki na ten cel. W odpowiedzi na jego apel powołano Polski Skarb Wojskowy, którego przewodniczącym został sędziwy i zasłużony socjalista Bolesław Limanowski, skarbnikiem Hipolit Śliwiński (poseł do parlamentu wiedeńskiego), a sekretarzem Walery Sławek. Skarb miał na celu subwencjonowanie wszelkich przygotowań wojskowych takich jak organizacja kształcenia militarnego, wydawnictwa wojskowe, stowarzyszenia militarne itp.

 

 

1912, 10 listopada

Kolejne spotkanie irredentystów, tym razem w Wiedniu. Jego owocem było utworzenie Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, która miała koordynować działania zmierzające do odzyskania wolności przez Polskę.

W spotkaniu udział wzięli m.in. J. Piłsudski, Hipolit Śliwiński, Włodzimierz Tetmajer, Władysław Sikorski, Ignacy Daszyński i Bolesław Limanowski. KTSSN w razie wybuchu wojny miała kierować powstaniem antyrosyjskim i wyłonić Rząd Narodowy. Akces do niej zgłosiły PPSD, PSL, PSP, PPS oraz Związek Chłopski, Narodowy Związek Robotniczy, Narodowy Związek Chłopski - te 2 ostatnie organizacje powstałe z inicjatywy Narodowej Demokracji, które jednak zerwały z nią, na skutek niezgody na prowadzoną przezeń prorosyjską politykę. Wszystkie te ugrupowania nastawione były bowiem antyrosyjsko, zaś w Austro-Węgrzech widziały sojusznika w momencie wybuchu wojny.

 

1913, 30 listopada - 1 grudnia

Obradował Kongres Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.

Ustalono statut i zmieniono nazwę Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, odrzucając z niej przymiotnik "Tymczasowa". Statut stwierdzał również, iż KSSN ma za zadanie ogólne kierowanie pracami niepodległościowymi na ziemiach polskich trzech zaborów i na wychodźstwie poprzez kontrolę Polskiego Skarbu Narodowego i uchwalenie zasadniczych kierunków działalności wojskowej.

 

1913, 13 grudnia

Rozłam w PSL podczas posiedzenia Rady Naczelnej tej partii. Powodem była polityka prezesa Jana Stapińskiego, który w 1908 r. wszedł w porozumienie z konserwatystami. W wyniku frondy powstał PSL "Piast". 

Wziął on nazwę od tygodnika pod tym samym tytułem redagowanego m.in. przez Jakuba Bojko i Wincentego Witosa. Oskarżyli oni Stapińskiego o korzystanie z austriackich subwencji rządowych i malwersacje finansowe, co stało się bezpośrednim powodem rozłamu. Na czele partii stanął Jakub Bojko, którego na krótko zastąpił w 1918 r. dotychczasowy prezes połączonego z PSL "Piast" Zjednoczenia Ludowego Jan Sadlak, następnie zaś przywództwo objął poprzedni wiceprezes Wincenty Witos.

 

1914, 5 kwietnia

Powstanie PSL-Lewica pod przywództwem Jana Stapińskiego. Tego dnia odbył się pierwszy kongres tego ugrupowania.

Partia podjęła współpracę z socjalistami  wstępując do Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.  Żywot partii jako samodzielnej organizacji trwał 10 lat: w 1924 r. PSL Lewica połączyła się z grupą secesyjną z PSL "Piast" o nazwie Polski Związek Ludowców, tworząc Związek Chłopski.