Polskie organizacje społeczne, polityczne, militarne - 1864 - 1914 - zabór pruski


1869, 1 kwietnia

Na Górnym Śląsku (Królewska Huta, obecnie Chorzów) ukazał się pierwszy numer pisma "Katolik", podtrzymującego i upowszechniającego polską tradycję na terenie zaboru pruskiego. Jego wydawcą i redaktorem był Karol Miarka. 

Początkowo było to pismo religijno-obrazkowe poświęcone oświacie ludu. Redakcja popierała sprzyjającą Polakom niemiecką, chrześcijańską partię Centrum. Szczególnie optował za tym sam Miarka, który przeciwstawiał się polityce kulturkampfu i germanizacji, za co był prześladowany i kilkakrotnie więziony. Po wyborach w 1871 r. w piśmie zaczęły się ukazywać artykuły piętnujące polskich posłów sprzyjających partii liberalnej, oraz apele, w których Miarka prosił o modlitwę w intencji wyzwolenia Śląska od nieprzyjaciół. Władze niemieckie walkę z "Katolikiem" prowadziły przez rozdawanie darmowej prasy przy kopalniach, co spotykało się jednak z bojkotem górników.

 

1871, 21 marca

Rozpoczęła się I kadencja parlamentu Rzeszy Niemieckiej, w którym ziemie polskie reprezentowało 13 posłów. Utworzyli oni Koło Polskie.

Jego prezesem został Władysław Niegolewski - powstaniec styczniowy, wydawca "Gońca Wielkopolskiego". W tym samym czasie w odrębnym sejmie pruskim zasiadało 19 posłów w Wielkopolski. Koło Polskie w tamtejszym sejmie istniało od 1848 r. aż do 1918 r. Początkowo skupiało posłów polskich, z których większość reprezentowała interesy ziemiaństwa z Poznańskiego, Śląska, Pomorza i Mazur. Koło Polskie w sejmie pruskim walczyło tylko o autonomię dla Poznańskiego, żądając pełni praw dla języka polskiego w administracji, przyzwolenia rządu na polskie instytucje kulturalne i gospodarcze, zwłaszcza na utworzenie uniwersytetu w Poznaniu. Postulaty posłów nie dotyczyły spraw Polaków na Śląsku i Pomorzu, co doprowadziło do rozbicia Koła, z którego odeszli posłowie reprezentujący spychane na drugi plan regiony. Przewagę w Kole Polskim sejmu pruskiego mieli konserwatyści, popierający pruskie ugrupowania umiarkowane i konserwatywne. (http://portalwiedzy.onet.pl/32041,,,,kola_polskie,haslo.html)

 

1872, 14 stycznia

Powstanie Towarzystwa Oświaty Ludowej w Wielkopolsce. Jego zadaniem było upowszechnianie czytelnictwa polskiej literatury. 

Miało się to odbywać poprzez fundowanie ze składek bibliotek publicznych na wsiach. Statut Towarzystwa mówił, iż jego celem jest szerzenie oświaty wśród ludu w języku polskim, na obszarze całego zaboru pruskiego. Wśród organizatorów byli m.in. Franciszek Dobrowolski, Władysław Niegolewski i Mieczysław Łyskowski. Po kilku latach powstało w Poznańskiem 50 nowych bibliotek, na Pomorzu Gdańskim – 63, na Pomorzu Zachodnim – 1, a na Mazurach – 3. Wraz z książkami rozsyłano do bibliotek obrazy religijne i historyczne. W 1878 r. władze pruskie rozwiązały Towarzystwo dopatrując się w nim cech organizacji politycznej. Jednak w 1880 r. zawiązało się ono ponownie, ze zwężonymi nieco kompetencjami, pod nazwą Towarzystwa Czytelni Ludowych.

 

1880, 4 października

W Poznaniu założono Towarzystwo Czytelni Ludowych w miejsce rozwiązanego przez władze pruskie dwa lata wcześniej Towarzystwa Oświaty Ludowej. Krzewiło ono czytelnictwo wśród szerokich mas społecznych na terenie zaboru pruskiego. 

Towarzystwo szerzyło oświatę wśród polskiej ludności, zakładało biblioteki i czytelnie oraz organizowało odczyty. Jego inicjatorem był ponownie Mieczysław Łyskowski - poseł na sejm pruski. Szacuje się, że w 1890 r. liczba bibliotek w Poznańskiem, na Górnym Śląsku i Pomorzu przekroczyła tysiąc. Książki dobierano pod kątem wychowania religijnego i moralnego, a także dokształcania zawodowego i podtrzymywania świadomości patriotycznej.

 

1882, 13 sierpnia

W Cieszynie zmarł Karol Miarka (ur. 1825), polski działacz narodowy na Śląsku, założyciel i wydawca pisma "Katolik".

Był czynnym organizatorem górnośląskiego ruchu społecznego i kulturalnego, przyczynił się znacznie do nawiązania kontaktów Górnego Śląska z innymi dzielnicami Polski. W latach 1868 - 69 redagował czasopisma "Zwiastun Górnośląski", a następnie "Katolika" (1869-80), jedno z ważniejszych pism walczących o polskość ludu górnośląskiego. Założył nakładową Księgarnię Katolicką, w 1870 r. zainicjował serię Biblioteka Katolicka, wydawał kalendarze, powołał również stowarzyszenie Kasyno Katolickie, w którym od 1870 r. organizował amatorskie spotkania teatralne. Pod koniec życia przeniósł się do pozostającego pod panowaniem austriackim Cieszyna. Odegrał dużą rolę w budzeniu polskiej świadomości narodowej na Śląsku.

 

1887, 3 marca

Rozpoczęły się obrady parlamentu Rzeszy Niemieckiej VII kadencji. Liczba posłów polskich spadła do 13 i była najmniejsza w okresie istnienia parlamentu Rzeszy. 

W obradującym w tym samym czasie sejmie pruskim XVI kadencji posłowie polscy mieli 15 mandatów. Były to 2 niezależne od siebie instytucje, przy czym parlament Rzeszy  - Reichstag, utworzony został wraz z jej proklamowaniem w 1871 r., wcześniej zaś pod tą nazwą był zgromadzeniem przedstawicielskim w Związku Północnoniemieckim (1867-71). W obu parlamentach istniały Koła Polskie, skupiające posłów polskich z zaboru pruskiego. W parlamencie Rzeszy kierowali nim w tym okresie Teofil Magdziński i książę Ferdynand Radziwiłł, zaś w sejmie pruskim Henryk Szuman i Ignacy Zakrzewski. W obu izbach posłowie polscy protestowali przeciw antypolskiej polityce w Wielkopolsce, a szczególnie przeciwko powołaniu Komisji Kolonizacyjnej.

 

1891, 13 czerwca

Józef Kościelski, reprezentant Koła Polskiego w parlamencie pruskim, wygłosił mowę, w której przedstawił program ugody z rządem pruskim. Polityka ugody, zwana także erą Capriviego (od nazwiska kanclerza), dała pewne rezultaty i spowodowała złagodzenie kursu germanizacyjnego w zaborze pruskim. 

Leo von Caprivi zastąpił na stanowisku kanclerskim Otto von Bismarcka, zdymisjonowanego w 1890 r. Osoba nowego kanclerza dawała powody do porozumienia między Polakami a zaborcą. M.in. w 1891 r. wyszło rozporządzenie zezwalające nauczycielom w Poznańskiem na udzielanie prywatnych lekcji języka polskiego, zaś w 1894 r. wprowadzono język polski jako nadobowiązkowy w niektórych szkołach ludowych. Nie trwało to jednak długo - w 1894 r. Caprivi na skutek wewnętrznej polityki niemieckiej został zdymisjonowany.

 

1893, 2 lipca

W Poznaniu utworzono Związek Sokołów Wielkopolskich. Organizacja zrzeszała 9 gniazd sokolich z Wielkopolski oraz 2 berlińskie i 2 pomorskie. 

Było to kolejne ogniwo organizacji o charakterze sportowo-wychowawczo-patriotycznym powstałej na ziemiach polskich jako pierwszej we Lwowie. Na czele "Sokoła" wielkopolskiego stanął Józef Krzymiński, zastąpiony w 1895 r. przez Bernarda Chrzanowskiego. Władze niemieckie doskonale zdawały sobie sprawę z rzeczywistej roli „Sokoła” i często dochodziło do szykanowania działaczy tej organizacji, cenzurowania używanej symboliki, treści amatorskich przedstawień teatralnych, zabaw itd.

 

1894, 12 marca

W Poznaniu zmarł August Cieszkowski (ur. 1814) - filozof, polityk i działacz społeczny.

Był posłem do pruskiego zgromadzenia narodowego (1848-1855) i działaczem (a w latach 1860-1866 przewodniczącym) Koła Polskiego przy sejmie pruskim. Aktywnie działał na rzecz powołania uniwersytetu w Poznaniu. Według mesjanistycznej koncepcji Cieszkowskiego naród polski został powołany do przebudowy społeczno-moralnej rzeczywistości współczesnej (tzw. filozofia narodowa). Cieszkowski podkreślał rolę Kościoła katolickiego, zapowiadał nadejście epoki Ducha Świętego i pisał o znaczącej roli Słowiańszczyzny. (http://pl.wikipedia.org/wiki/August_Cieszkowski#cite_note-0, 22.04.2012)

 

1894, maj

W Poznaniu utworzono Towarzystwo Przyjaciół Wzajemnego Pouczania się i Opieki nad Dziećmi "Warta". Było to stowarzyszenie kobiece kierowane przez Anielę Tułodziecką. 

Towarzystwo prowadziło zarówno działalność jawną (obejmującą głównie opiekę nad ubogimi i upośledzonymi dziećmi z Poznania), jak i tajną, polegającą na kształceniu polskich kadr pedagogicznych, opracowywaniu programów nauczania, redakcji i wydawaniu polskich podręczników.

 

1894, 30 września

Ukazał się pierwszy numer "Gazety Grudziądzkiej". Jej założycielem był Wiktor Kulerski, niestrudzony propagator polskości w Prusach Zachodnich.

Celem gazety było krzewienie polskości i walka z germanizacją. Z jej inicjatywy tworzyły się po wsiach towarzystwa ludowe, czytelnie, chóry amatorskie i inne organizacje krzewiące polską kulturę. Pismo odegrało istotną rolę w polskim odrodzeniu narodowym na Pomorzu Gdańskim oraz przyczyniło się do rozwoju świadomości społecznej i narodowej chłopów. Kolportowane było również poza granicami zaboru pruskiego. Ze względu jednak na swoje prospołeczne nastawienie, uważane niekiedy wręcz za radykalne, gazeta była ostro zwalczana przez ziemiaństwo i kurię biskupią. Poddawana była również szykanom ze strony władz, które wymusiły ograniczenie nakładu z 80 tys. egzemplarzy do kilkunastu tysięcy.

 

1896, grudzień

W Ełku powstała Mazurska Partia Ludowa. Reprezentowała głównie interesy chłopów-gospodarzy. 

Większe ośrodki odrodzenia polskiego życia narodowego na Mazurach zaobserwować można dopiero pod koniec XIX w. Od 1896 r. zaczęła wychodzić najpierw w Ełku, a potem w Szczytnie "Gazeta Ludowa", "pismo polsko-ewnagelickie". To właśnie w oparciu o to pismo i jego korespondentów zawiązała się Mazurska Partia Ludowa. Za główny cel stawiała obronę chłopów (gospodarzy) i robotników przed wyzyskiem ze strony wielkich właścicieli ziemskich. Dla jego osiągnięcia postulowała reformę podatkową i administracyjną, która by zniosła uprzywilejowanie wielkiej własności. Mówiono o reformie podatkowej, potrzebie obioru wójta przez gromadę, wydzierżawianiu chłopom domen królewskich czy demokratycznej ordynacji wyborczej do sejmu pruskiego. Partia stała się szybko celem prześladowań władz pruskich. Na członków posypały się areszty i grzywny. W 1902 r. przestała ukazywać się "Gazeta Ludowa", zaś partia zakończyła swą działalność wraz z wybuchem I wojny światowej,  nie odgrywając w zasadzie znaczącej roli na mazurskiej scenie politycznej. Wpływ na to miała nieufność, jaką wzbudzała wśród mówiących po polsku, jednak w większości odczuwających swoją odrębność, Mazurów. Niechęć do partii, w większości ewangelickiego społeczeństwa, zwiększały również związki niektórych działaczy z katolicyzmem. U progu I wojny światowej na Mazurach praktycznie zamarło życie polityczne, na co wpływ miała także emigracja zarobkowa w głąb Rzeszy.

 

1900

W Wielkopolsce powstał Związek Katolickich Towarzystw Robotników Polskich, działający pod kierownictwem księdza Antoniego Stychela. 

Zrzeszał on ponad 40 katolickich towarzystw robotniczych wykorzystujących w swej działalności społeczną naukę Kościoła. Ks. Stychel był jednym z pionierów katolickiego ruchu społecznego w Polsce. W 1892 r. założył Katolickie Towarzystwo Robotników Polskich, wokół którego w ciągu kilku lat skupił jeszcze kilka mniejszych organizacji i po zjednoczeniu przez wiele lat był prezesem (od 1900 r. do końca życia w 1935). W latach 1898–1914 zasiadał w sejmie pruskim, a w okresie 1904–1918 w parlamencie Rzeszy Niemieckiej. W 1908 r. wysuwano nawet jego kandydaturę na prezesa Koła Polskiego w parlamencie (z ramienia narodowej demokracji). Zasłynął w parlamencie Rzeszy jako dobry mówca, zdecydowanie występujący w obronie polskości, m.in. w sprawie dzieci wrzesińskich.

 

1902, 6 lipca

W Poznaniu utworzono Polski Związek Zawodowy. 

Była to robotnicza organizacja o charakterze zawodowym, założona przez działaczy endeckich i pozostająca pod wpływami tego nurtu politycznego. Celem endecji było pozyskanie zwolenników we wszystkich grupach społecznych, tym samym wchodziła ona na "teren" działalności socjalistów wśród robotników czy PSL wśród chłopów. W tym celu w Królestwie Polskim np. powołano Narodowy Związek Robotniczy i Narodowy Związek Chłopski.

 

1902, 17 listopada

W Katowicach powstało Polskie Towarzystwo Wyborcze na Śląsku. Utworzyło je kilku młodych działaczy, m.in. Wojciech Korfanty i Jan Kowalczyk. 

Towarzystwo miało na celu przygotowanie wyborów i wprowadzenie maksymalnie dużej liczby posłów polskich do parlamentu niemieckiego. Mandat poselski w wyborach w 1903 r. uzyskał Korfanty - działacz Ligi Narodowej - jako pierwszy poseł polski wybrany na Śląsku. Dotychas bowiem interesy Polaków w tym regionie reprezentowali posłowie niemieccy z katolickiej partii Centrum. Sam Korfanty był negatywnie nastawiony do tej partii, uważając ją za antyrobotniczą i klerykalną. Dał temu wyraz w broszurze z 1901 r. zatytułowanej Precz z Centrum!Uważał, iż "Polaka tylko Polak obroni". Przeciwko popierającemu Centrum pismu "Katolik" założył własne, zatytułowane "Górnoślązak". Co ciekawe, odrzucał w nim - jako nierealne - dążenie do niepodległości, wysuwając głównie żądania socjalne na rzecz robotników (m.in. 8-godz. dzień pracy).

 

1909, 24 maja

W Wielkopolsce założono Polskie Towarzystwo Demokratyczne (PTD), przemianowane w 1910 r. na Towarzystwo Demokratyczno-Narodowe, grupujące stronników endecji.

Celem Polskiego Towarzystwa Demokratycznego miało być zespolenie żywiołów demokratycznych ku obronie bytu narodowego oraz pracy nad rozwojem żywiołu polskiego w Rzeszy Niemieckiej na zasadzie narodowej odrębności i na podstawie ludowej w duchu demokratycznym. Pracami Towarzystwa kierowała Rada, której przewodniczącym został Bernard Chrzanowski. Narodowa Demokracja cieszyła się w zaborze pruskim dużym poparciem, gdyż reprezentowała orientację antyniemiecką, silnie sprzeciwiającą się próbom germanizacji. Nie dążąc bynajmniej do odzyskania przez Polskę niepodległości, możliwość uzyskanie szerokiej autonomii upatrywała w carskiej Rosji, szczególnie po rewolucji 1905 r. (za największych przeciwników ideologicznych uznawała lewicę i socjalizm, mające rozbijać jedność narodu). W 1905 r. grupa działaczy narodowych założyła w Poznaniu stowarzyszenie "Straż", które za pomocą legalnych środków miała działać w obronie interesów polskiej ludności w Prusach.

 

1911

W Wielkopolsce utworzono Związek Kółek Rolniczych. Jego zadaniem było scalenie organizacyjne instytucji samopomocy rolnej, które istniały już od lat 60./70. XIX wieku. 

W Polsce pierwsze kółko rolnicze powstało w Piasecznie na Pomorzu, od 1866 r. tworzyły się w Wielkopolsce, od 1871 r. w Galicji (od 1882 r. działało Towarzystwo Kółek Rolniczych w Galicji), a od 1899 r. w Królestwie Polskim (od 1906 r. kółka podlegały Centralnemu Towarzystwu Rolniczemu, niewielka część — Towarzystwo Kółek Rolniczych im. S. Staszica). Na czele Związku Kółek Rolniczych stał zbiorowy Patronat składający się z 6 członków kierujących wydziałami: hipotetycznym, melioracyjnym, sadowniczym, chowu bydła i mleczarstwa, wystaw i wycieczek gospodarczych, poletek doświadczalnych, rachunków i wykładów gospodarczych. W 1913 r. w zaborze pruskim istniało 395 kółek rolniczych, które liczyły ok. 14,5 tysiąca członków; w zaborze austriackim w 1914 r. było 2081 kółek rolniczych z ok. 82 tysiącami członków zaś w Królestwie Polskim w tym samym roku — 1438 kółek rolniczych z ok. 66 tysiącami członków. Kółka rolnicze stały się centrami postępu rolniczego propagującymi nowoczesne rolnictwo, inicjowały również zakładanie stowarzyszeń spółdzielczych, straży pożarnych, teatrów amatorskich. W Królestwie Polskim np. już od 1907 r. organizowały wspólne zakupy maszyn rolniczych, nawozów mineralnych itp. W 1914 r. dysponowały blisko połową nowoczesnych narzędzi i maszyn rolniczych należących do chłopów. (http://biznes.pwn.pl/index.php?module=haslo&id=3926838, 22.04.2012) 

 

1912, 17 października

W Poznaniu utworzono pierwszy zastęp skautowy na ziemiach polskich. Dało to początek rozwojowi tego ruchu w Wielkopolsce. 

Za symboliczną kolebkę polskiego skautingu uważa się miasto Lwów. Początki tego ruchu na ziemiach polskich datować można na rok 1910 w którym to Andrzej Małkowski przetłumaczył na język polski podręcznik Roberta Baden-Powella Scouting for boys (początkowo w ramach kary wymierzonej za spóźnienie się na ćwiczenia "Zarzewia"). Małkowski szybko stał się entuzjastą idei skautingu i jej aktywnym popularyzatorem. Niezależnie, we wrześniu 1910 r. uczniowie I Gimnazjum św. Anny w Krakowie założyli "Zastęp Kruków". Była to pierwsza udana i trwała próba. Wcześniejszą, tymczasową próbę przeprowadził we Lwowie Andrzej Małkowski w lecie 1910 r., zakładając wakacyjną, kilkunastoosobową drużynę chłopców (2 patrole) przy gnieździe "Sokoła". 26 II 1911 r. na spotkaniu członków największych organizacji młodzieżowych została podjęta decyzja o stworzeniu skautingu na ziemiach polskich. Uzyskano poparcia naczelnika "Sokoła" dr. Kazimierza Wyrzykowskiego pozwalającą na zorganizowanie w okresie od marca do maja 1911 r. pierwszego kursu instruktorskiego. 21 V 1911 r. powstała Komenda Skautowa we Lwowie. Dzień później Andrzej Małkowski wydał rozkaz w którym powołał pierwsze lwowskie drużyny skautow.

 

1912, 29 grudnia

W Grudziądzu powstała Polsko-Katolicka Partia Ludowa założona przez Witolda Kulerskiego. 

Była jedną z pierwszych partii ludowych na ziemiach polskich pod zaborem pruskim. Skupiała się wokół środowiska "Gazety Grudziądzkiej". Partia obejmowała swym zasięgiem przede wszystkim Pomorze. Linia programowa pisma i partii szła w kierunku walki o równouprawnienie polityczne, krytyki lojalizmu, propagowania działań społecznych, gospodarczych, kulturalnych i oświatowych. Działania redaktorów „Gazety Grudziądzkiej” w walce z germanizacją wydatnie przyczyniły się do obrony tradycji, mowy i kultury polskiej na Pomorzu.

 

1913, 23 kwietnia

W Poznaniu powstała Rada Narodowa, mająca koordynować wszystkie działania polskie w zaborze pruskim.

Na jej czele stanął Ludwik Mycielski - działacz społeczny i poseł do parlamentu Rzeszy. Rada dzieliła się na 2 wydziały: kulturalny i społeczno-ekonomiczny.