Polskie organizacje społeczne, polityczne, militarne - 1864 - 1914 - zabór rosyjski


1876, jesień

Powstały pierwsze kółka socjalistyczne w Warszawie. Organizowali je głównie studenci przybyli do Warszawy z rosyjskich uniwersytetów. 

Pod koniec 1876 r. do Warszawy przybył Ludwik Waryński, który wcześniej również studiował na jednym z rosyjskich uniwersytetów. W 1877 r. działalność pierwszych kółek socjalistycznych nasiliła się, a agitatorzy zaczęli docierać do fabryk i organizować robotników.

 

1881, 1 stycznia

W Warszawie ukazał się pierwszy numer "Prawdy", najważniejszego organu prasowego pozytywistów. Pismo założył Aleksander Świętochowski. 

 

1882, 1 września

W Warszawie założona została przez Ludwika Waryńskiego Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat - pierwsza na ziemiach polskich partia robotnicza. Zwana była również I Proletariatem lub Wielkim Proletariatem. 

 

Czołową rolę odgrywali w niej także Stanisław Kunicki, Maria Bohuszewiczówna, Marian Stefan Ulrych i Edmund Płoski. Władza w partii należała do Komitetu Robotniczego, a później do Komitetu Centralnego, które były ciałami wieloosobowymi, a decyzje podejmowano demokratycznie. Wobec sytuacji politycznej i częstych aresztowań skład Komitetu Centralnego zmieniał się czterokrotnie. Partia istniała do 1886 r., lecz najbardziej aktywna była przez pierwsze kilkanaście miesięcy, gdyż aresztowania najbardziej znanych działaczy w latach 1883-1884 (Waryńskiego, Aleksandry Jentysówny, Tadeusza Rechniewskiego, Henryka Dulęby) znacznie zahamowały jej rozwój. Jako formy walki przewidywano strajki, manifestacje oraz terror. Partia opowiadała się za internacjonalizmem i sprzeciwiała dążeniom niepodległościowym. Najważniejszym zadaniem była walka klas: wyzyskiwanych (robotników) z wyzyskującymi (kapitalistami), ale program zawierał również likwidację własności prywatnej, bezpłatną oświatę i równość społeczną. Partia wydawała własne czasopisma: "Proletariat", "Przedświt", "Walka Klas", "Robotnik". Program był próbą zastosowania marksizmu w warunkach polskich, dlatego też nie odwoływał się do dążeń niepodległościowych narodu, ale wzywał do rewolucji społecznej spod jarzma kapitalizmu.

 

  

1883, 15 września

Ukazał się pierwszy numer "Proletariatu", pierwszego w Królestwie Polskim pisma socjalistycznego. Łącznie - do maja 1884 r. - ukazało się 5 numerów pod redakcją Ludwika Waryńskiego, Edmunda Płoski, Tadeusza Rechniewskiego i Stanisława Kunickiego.

 

1885, 23 września - 20 grudnia

Proces 29 przywódców Proletariatu w Warszawie. Zarzucono im zorganizowanie tajnego spisku mającego na celu obalenie siłą istniejącego porządku społeczno - politycznego. Wobec 6 zapadły wyroki śmierci, pozostali skazani zostali na długoletnie więzienie i katorgę. 

Wśród skazanych na śmierć byli m.in.: Stanisław Kunicki, Piotr Bardowski, Jan Pietrusiński i Michał Ossowski. W roku 1886 powieszono ich publicznie na stokach warszawskiej cytadeli. Natomiast Ludwik Waryński został skazany na 16 lat katorgi i osadzony w najcięższym rosyjskim więzieniu - twierdzy Schlisselburskiej, gdzie w 1889 r., w wieku 33 lat zmarł na gruźlicę. W wyniku dalszych aresztowań w roku 1886 pierwsza partia robotnicza w Polsce została rozbita.

 

1888, luty - marzec

Powstał II Proletariat, którego inicjatorem był Ludwik Kulczycki. 

Na przełomie 1887 i 1888 r. doszło do konsolidacji działających na terenie Królestwa Polskiego pojedynczych grup socjalistycznych powstałych po upadku I Proletariatu. Na czele nowego ruchu stanął Ludwik Kulczycki wraz z Marcinem Kasprzakiem. Po raz pierwszy pod nazwą Socjalno-Rewolucyjnej Partii "Proletariat" organizacja wystąpiła w odezwie w czerwcu 1888 r. Na zjeździe w sierpniu 1889 r. powołano kierownictwo - "Centralizację" w składzie: Stanisław Mendelson, Maria Jankowska-Mendelson i Aleksander Dębski. Odrodzona organizacja odowoływała się do programu I Proletariatu zapowiadając walkę o prawa polityczne, poprawę warunków pracy robotników, upaństwowienie środków produkcji oraz w dalszej perspektywie dążenie do stworzenia państwa robotniczego. Narzędziami walki o założone cele miały być tajna działalność robotnicza, wydawanie ulotek i gazetek, strajki oraz terror polityczny i ekonomiczny. W odróżnieniu od swej poprzedniczki organizacja zwana była również Małym Proletariatem.

 

1889

W Królestwie Polskim został utworzony Związek Robotników Polskich, odrzucający wszelką działalność polityczną na rzecz tzw. akcji ekonomicznej tj. organizowania strajków oraz wzajemnej pomocy robotniczej.

Założycielami organizacji byli m.in. Julian Marchlewski, Jan Leder, Henryk Wilkoszewski, Stanisław Kulik, Janusz Tański. Związek wyznawał ogólne zasady socjalizmu, w tym teorię walki klas oraz opowiadał się za międzynarodową solidarnością robotników. W lutym 1893 r. poprzez zbieżność działań z Socjalno-Rewolucyjną Partią Proletariat doszło do połączenia obu organizacji w Polską Partię Socjalistyczną. Z grupy byłych członków Związku nie uznających uchwał zjazdu paryskiego z 1892 r. wyłoniła się Socjaldemokracja Królestwa Polskiego.

 

1891, czerwiec

W Warszawie została utworzona trzecia na ziemiach polskich partia socjalistyczna - Zjednoczenie Robotnicze. Jej twórcą był Edward Abramowski (1868 - 1918). 

Oprócz niezgody na stosowanie terroru przez członków II Proletariatu partię tę wyróżniało również dążenie do wprowadzenia do ruchu socjalistytcznego hasła walki o niepodległość Polski. Abramowski zmierzał także do zjednoczenia pod egidą swej partii ruchu socjalistycznego w Królestwie Polskim.

 

1893, marzec

W Królestwie Polskim z inicjatywy Stanisława Mendelsona doszło do zjednoczenia 3 partii robotniczych: Związku Robotników Polskich, II Proletariatu i Zjednoczenia Robotniczego. Zgodnie z uchwałą zjazdu paryskiego nowo powstałe ugrupowanie przyjęło nazwę Polska Partia Socjalistyczna (PPS).  

W końcu czerwca 1893 r. w Wilnie odbył się I zjazd PPS, a jesienią wyłoniono pierwsze kierownictwo. W jego składzie znaleźli się m.in. późniejszy prezydent RP Stanisław Wojciechowski, Jan Strożecki oraz Józef Piłsudski. W pierwszych latach istnienia aktywność PPS ograniczała się głównie do prowadzenia działalności wśród robotników za pomocą nielegalnej prasy.

 

1893, 1 kwietnia

Powstała Liga Narodowa. Roman Dmowski, Zygmunt Balicki, Jan Ludwik Popławski oraz kilku innych działaczy podjęło decyzję o wypowiedzeniu posłuszeństwa Centralizacji Ligi Polskiej i utworzeniu nowej organizacji.     

Młodzi działacze Ligi Polskiej uznali, że ośrodek kierowniczy Ligi należy przenieść ze Szwajcarii do kraju. Oznaczało to także zmianę koncepcji politycznej organizacji, przede wszystkim odejście od insurekcyjnych planów powstańczych jakimi kierowali się emigracyjni weterani 1863 r. Szansę odrodzenia narodu upatrywano nie w działaniach zbrojnych, lecz w upowszechanianiu uczuć patriotycznych zmierzając do koncepcji nowoczesnego nacjonalizmu.

 

 

1893, kwiecień

W Warszawie ukazała się broszura Romana Dmowskiego pt. Nasz patriotyzm.Była ona programem Ligi Narodowej przeciwstawiającą próbom powstańczym pracę organiczną.

Tekst uchodzi za jedną z pierwszych deklaracji programowych tworzącego się obozu narodowo-demokratycznego. Istotną różnicą pomiędzy programem pozytywistów a założeniami Dmowskiego było to, że ci pierwsi zabiegali o awans cywilizacyjny całego społeczeństwa, w tym Żydów, zaś Dmowski chciał pomnożenia wyłącznie sił polskich obracając je nie tylko przeciw zaborcom, ale także innym narodom (mniejszościom) zamieszkującym tereny dawnej Rzeczpospolitej. Wg Dmowskiego naród, by rozwijać się, nie musi od razu dysponować własnym państwem. Mógł egzystować w niewoli pod warunkiem obrócenia wszystkich swych sił dla umocnienia swej substancji. Nazwał to "rewolucją nieustającą" mającą być alternatywą dla "porywów zbrojnych". Na temat tych ostatnich pisał: "Program powstaniowy szerzony w społeczeństwie, doprowadzić może tylko do buntów (...) w których naród masowo będzie się pozbawiał najlepszych sił swoich". (cyt. za: Kronika powstań polskich 1794 - 1944, Warszawa 1994, s. 268)

 

1893, 30 lipca

Grupa działaczy socjalistycznych, skupiona wokół Juliana Marchlewskiego i Róży Luksemburg, wystąpiła z PPS i utworzyła organizację pod nazwą Socjaldemokracja Królestwa Polskiego. 

R. Luksemburg i J. Marchlewski negowali potrzebę walki o niepodległość. Wg tej pierwszej ziemie polskie przez lata zaborów integralnie zrosły się z państwami zaborczymi, co w rezultacie całkowicie uniemożliwiało walkę o niepodległość Polski. W związku z tym ziemie polskie winny zostać organicznie wcielone, czyli ekonomicznie zespolone z państwami zaborców. Od tej pory w polskim ruchu socjalistycznym współistniały 2 koncepcje: niepodległościowa, reprezentowana przez PPS oraz "internacjonalistyczna" prezentowana właśnie poprzez SDKP (a później SDKPiL) głosząca potrzebę światowej rewolucji proletariatu.

 

 

1894, 12 lipca

Ukazał się pierwszy numer "Robotnika", centralnego pisma PPS. Redaktorem i drukarzem "Robotnika" był Józef Piłsudski. 

Z pomocą Aleksandra Sulkiewicza i Stanisława Wojciechowskiego zorganizował konspiracyjną drukarnię w Lipniszkach pod Lidą, gdzie składał i drukował pismo. W następnych latach "Robotnik" drukowany był w Wilnie, Łodzi i Kijowie. Piłsudski wydawał pismo aż do momentu aresztowania w 1900 r.

 

 

1895, 29 czerwca

W Ponarach pod Wilnem odbył się III Zjazd PPS. Do Centralnego Komitetu Robotniczego kierującego partią wybrano Józefa Piłsudskiego, Aleksandra Sulkiewicza i Ludwika Kulczyckiego. Wkrótce na czele partii stanął Piłsudski.

Sulkiewicz zajął się przemytem nielegalnych wydawnictw przez granicę i zrezygnował z członkowstwa w CKR. Kulczycki natomiast został aresztowany we wrześniu 1895 r. i zesłany na kilka lat na Syberię. W zaistniałej sytuacji kierownictwo partii spoczęło w rękach Piłsudskiego, do którego wkrótce dołączył członek CKR Stanisław Wojciechowski.

 

1897, czerwiec

Opublikowany został program Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego w zaborze rosyjskim. Wyrażał on przekonanie, iż naród polski - pomimo braku własnego państwa - ma świadomość własnej odrębności i jest zdolny do niezależnego bytu politycznego. Za warunek pełnego rozwinięcia życia narodowego uznano niepodległość polityczną, jednak uzyskaną nie w oparciu o powstanie zbrojne.

 

1899, styczeń

W Królestwie Polskim powstała tajna organizacja samokształceniowa Towarzystwo Oświaty Narodowej, związana z Narodową Demokracją. 

Towarzystwo powstało na bazie Koła Oświaty Ludowej, utworzonego w 1883 r. z inicjatywy Mieczysława Brzezińskiego. Szerzyło oświatę na wsi i prowadziło akcję uświadomienia narodowego, propagowało nacjonalizm i solidaryzm społeczny, prowadziło kursy oświatowe, kółka rolnicze, biblioteki, kasy pożyczkowo-oszczędnościowe. Z TON wyłoniła się sekcja robotnicza, która zapoczątkowała Związek im. Jana Kilińskiego. W 1905 r. TON ujawnił się i przekształcił w Macierz Szkolną Królestwa Polskiego.

 

 

1900, 19 - 21 sierpnia

W Otwocku pod Warszawą odbył się zjazd działaczy rewolucyjnych związanych z Socjaldemokracją Królestwa Polskiego. Przekształcono wówczas nazwę partii w Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). 

Przyjęto w większości zasady programowe SDKP, dodając do tego konieczność podjęcia walki z caratem o autonomię narodów wchodzących w skład imperium rosyjskiego . W wyniku dalszych zbliżeń z rosyjską partią socjaldemokratyczną (bolszewicką) kierowaną przez Lenina doszło w rezultacie do wchłonięcia SDKPiL przez tę ostatnią w 1906 r. Co ciekawe, SDKPiL była w tym okresie nawet bardziej radykalna od partii bolszewickiej, gdyż negowała hasło niepodelgłości Polski, w przeciwieństwie do socjalistów rosyjskich, którzy głosili prawo do samostanowienia narodów. W związku z tym na połączenie obu partii trzeba było czekać aż kilka lat.

 

 

1904, marzec

W Wiedniu odbył się zjazd polskich polityków ugodowych z terenu Królestwa Polskiego. Zjazd podjął decyzję o utworzeniu Stronnictwa Polityki Realnej, tzw. realistów.

Starali się oni manifestować lojalność wobec władz carskich np. wyposażając polski ambulans Czerwonego Krzyża, który został wysłany do Mandżurii na front wojny rosyjsko-japońskiej. Organizowano też zbiórki pieniężne na potrzeby armii oraz zamawiano nabożeństwa za pomyślność rosyjskiego oręża. W zamian za lojalność oczekiwano ustępstw na rzecz Polaków. Postawę tę ostro zwalczał obóz narodowy, a także była ona bardzo negatywnie odbierana przez zdecydowaną większość społeczeństwa. Najbardziej znanymi reprezentantami realistów (lojalistów) byli Zygmunt Wielopolski i Erazm Piltz.

 

1904, 18 listopada

W Królestwie Polskim powstał Polski Związek Ludowy, organizacja chłopska związana ideowo z Narodową Demokracją.

Przywódcami ugrupowania byli m.in. Stefan Julian Brzeziński i Zygmunt Nowicki. Organizacja działała nielegalnie do 1907 r., kiedy to została rozbita przez aresztowania.

 

1905, styczeń

W Warszawie powstał Związek Towarzystw Samopomocy Społecznej. Celem jego działalności było stworzenie alternatywnego wobec państwa systemu oświaty.

Grupował kilkanaście organizacji samokształceniowych. Działali w nim m.in. Stanisław Kalinowski, Ludwik Krzywicki, Zygmunt Heryng. Czołową rolę w Związku odgrywał Edward Abramowski (1868 - 1918) -  myśliciel polityczny, filozof, psycholog i socjolog. Bliski przyjaciel Stefana Żeromskiego. Angażował się w pracę kół samokształceniowych i tajnych kursów szerzących niezależną oświatę oraz myśl niepodległościową, podejmował inicjowanie grup kształcących się etycznie i propagujących hasła odnowy moralnej. Organizował także komuny głoszące i realizujące postulaty życia etycznego.

 

1905, wiosna

W Królestwie Polskim powstało formalnie Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe. Była to próba przejścia narodowej demokracji do działalności legalnej w zaborze rosyjskim. 

Pracami Stronnictwa kierował Komitet Wykonawczy, na którego czele stanął Roman Dmowski. W terenie struktury partii tworzyło 5 okręgów: warszawski, radomski, kielecki, piotrkowski i lubelski.  W okresie rewolucji 1905 roku endecja wystąpiła z żądaniami przywrócenia autonomii Królestwa Polskiego. SDN wzięło udział w wyborach do I i II Dumy Państwowej, w której utworzyło Koło Polskie.

 

1905, maj

W Królestwie Polskim powstała Polska Macierz Szkolna, bardzo zasłużona dla obrony polskości instytucja. 

 

Połączyła ona wszystkie, prowadzone dotąd tajnie, inicjatywy oświatowe. Utworzona została przez Józefa Świątkowskiego, Henryka Sienkiewicza, Antoniego Osuchowskiego i Mieczysława Brzezińskiego. Jej celem było krzewienie i popieranie oświaty w duchu chrześcijańskim i narodowym poprzez zakładanie i prowadzenie instytucji wychowawczo-oświatowych, ochronek, szkół powszechnych, seminariów nauczycielskich, szkół średnich i wyższych, organizowanie czytelni, bibliotek, uniwersytetów ludowych, urządzanie odczytów, wykładów, pogadanek, przedstawień publicznych, wydawanie i rozpowszechniania książek. Zorganizowała ponad 900 szkół powszechnych.

 

 

 

1905, czerwiec

Z inicjatywy polityków Narodowej Demokracji założono Narodowy Związek Robotniczy, który miał przejąć wpływy PPS w środowisku robotniczym.

Pracami Stronnictwa kierował Komitet Wykonawczy, na którego czele stanął Roman Dmowski. W terenie struktury partii tworzyło 5 okręgów: warszawski, radomski, kielecki, piotrkowski i lubelski.  W okresie rewolucji 1905 roku endecja wystąpiła z żądaniami przywrócenia autonomii Królestwa Polskiego. SDN wzięło udział w wyborach do I i II Dumy Państwowej, w której utworzyło Koło Polskie.

 

1905, 1 września

W Wilnie ukazał się pierwszy numer "Kuriera Litewskiego", pierwszego polskiego pisma na Litwie od czasu powstania styczniowego.

Warunkiem wydania zgody przez władze carskie na ukazywanie się gazety było mianowanie przez nie redaktorem naczelnym ugodowego ziemianina Hipolita Korwina Milewskiego, uczestnika odsłonięcia pomnika Katarzyny II. Spowodowało to pewne trudności w skompletowaniu składu redakcji, gdyż cieszył się on złą opinią w społeczeństwie. Mimo to gazeta cieszyła się dużą popularnością i odegrała ważną rolę w odrodzeniu polskiej kultury na Ziemiach Zabranych.

 

1905, jesień

W Warszawie powstało Towarzystwo Kursów Naukowych (właściwie: Towarzystwo Kursów dla Analfabetów Dorosłych). TKN kontynuowało działalność Uniwerstytetu Latającego. więcej >>>

 

1905, październik

W Królestwie Polskim powstała Partia Postępowych Demokratów. Najwybitniejszą postacią w tym środowisku był Aleksander Świętochowski. 

Było pierwszą polską uczelnią działającą jawnie po zamknięciu Szkoły Głównej Warszawskiej (1869 r.), miało charakter prywatnej szkoły wyższej. Inicjatorami TKN były m.in. Stefania Sempołowska i Władysława Weychertówna, a jego prezesem Bolesław Prus. Komisją naukową kierował Ludwik Krzywicki.  TKN organizowało również kursy dokształcające na poziomie średnim. Posiadało wydziały: matematyczno-przyrodniczy, humanistyczny, techniczny i rolniczy, po odłączeniu wydziału rolniczego - także ogrodniczy i leśny, później pedagogiczny. Do końca 1908 r. w samej Warszawie zorganizowało 61 kompletów, a na prowincji posiadało 20 filii. W jego zajęciach wzięło udział ok. 25 tys. słuchaczy (w tym ok. 15 tys. kobiet). Wykładowcami byli m.in.: S. Dickstein, J. Wierusz-Kowalski, S. Szober, L. Krzywicki, J.P. Dawid. Działało do 1918 r., kiedy to zostało przekształcone w Wolną Wszechnicę Polską.

 

1905, 28 listopada

W Warszawie, z inspiracji Narodowej Demokracji, powstał Narodowy Związek Chłopski. 

W kwestii rozwiązania sprawy polskiej Narodowy Związek Chłopski reprezentował orientację proaustriacką. Do najwybitniejszych działaczy należeli: Aleksander Zawadzki, Błażej Stolarski, Antoni Piątkowski. Założony został przez działaczy, którzy w wyniku rozłamu w 1908 r. dokonanego w Stronnictwie Narodowo-Demokratycznym na tle prowadzania polityki rusofilskiej i rezygnacji z postulatu odbudowy niepodległego państwa polskiego, opuścili szeregi endecji i skupili się wokół wydawanego przez byłego czołowego działacza SN-D i Ligi Narodowej, Aleksandra Zawadzkiego nielegalnego pisma "Polska". Stronnictwo działało na terenie Królestwa Polskiego, głosząc hasła solidaryzmu społecznego, dążąc do uświadomienia narodowego wsi oraz uaktywnienia chłopstwa w dziedzinie kulturalno-oświatowej i społeczno-gospodarczej.

 

1905, 5 grudnia

PPS podjęła próbę legalnego wydawania pisma. Był nim warszawski "Kurier Codzienny". 

W skład komitetu redakcyjnego weszli Józef Dąbrowski, Ludwik Krzywicki, Jan Strożecki i Marian Bielecki. Już jednak 17 XII carska policja dokonała najścia na lokal redakcji, aresztowania redaktorów i zamknięcia gazety.

 

1905, grudzień

SDKPiL ogłosiła program zapowiadający wyzwolenie proletariatu spod jarzma kapitalistów, co miało się dokonać na drodze rewolucji. Celem bieżącym miało być przekształcenie państwa rosyjskiego w państwo o ustroju konstytucyjnym. Dla Królestwa Polskiego SDKPiL domagała się autonomii.

 

1906, maj - czerwiec

W Królestwie Polskim powstała Polska Partia Postępowa. W 1907 r. utworzyła Polskie Zjednoczenie Postępowe, by w 1909 r. powrócić do nazwy PPP.

Wywodziła się z pedecji, a dokładnie jej prawego skrzydła powstałego na bazie rozłamu. W ogłoszonym w połowie 1906 r. programie zapowiadała dążenie do zapewnienia swobód obywatelskich, autonomii dla Królestwa Polskiego oraz zagwarantowania praw mniejszości narodowych. PPP wywodziła się ze środowiska prawników warszawskich. W 1907 r. przekształciła się w Polskie Zjednoczenie Postępowe, zaś w 1909 r. ponownie powróciła do nazwy PPP.

 

 

1906, 10 czerwca

W Wilnie odbyło się zebranie założycielskie Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". Na jego czele stanął Ludwik Czarnkowski. "Sokół" wileński nawiązywał do lwowskiego i krakowskiego, działających już w Galicji.

 

1906, 25 listopada

W Warszawie powstało Towarzystwo Kultury Polskiej, skupiające głównie środowiska inteligenckie. Jednym z jego inicjatorów był m.in. Aleksander Świętochowski. W latach 1908-1913 redagował organ Towarzystwa - miesięcznik "Kultura Polska". Należeli doń także Kazimierz Natanson, Stanisław Kalinowski, Bolesław Rotwand.

 

1908, styczeń

Ogłoszenie programu PPS-Lewicy. Zapowiadał on dążenie partii do ustroju socjalistycznego, co miało się dokonać poprzez zdobycie władzy w państwie przez robotników. 

Walkę chciano prowadzić w ramach ogólnorosyjskiej rewolucji, wypowiadając się przeciwko powstaniu zbrojnemu w Królestwie Polskim. szerokiej autonomii dla Polski, opartej na sejmie prawodawczym; zawarowania praw mniejszości narodowych nie wyodrębnionych w autonomiczne jednostki terytorialne.Program ogłoszono na X Zjeździe partii w Cieszynie. Odrzucono wprost żądanie niepodległości Polski domagając się natomiast m.in. zniesienia monarchii i przekształcenia Rosji w państwo demokratyczne i republikańskie, zniesienia biurokratycznego centralizmu państwowego; zdecentralizowania ustroju państwa, jego władz  prawodawczych, administracyjnych i sądowych;

 

1909, 25-28 sierpnia

Podczas II Zjazdu PPS-Frakcji Rewolucyjnej powrócono do dawnej nazwy (Polska Partia Socjalistyczna). 

We władzach partii znaleźli się Józef Piłsudski, Witold Jodko-Narkiewicz i Tytus Filipowicz. Za cele bieżące postawiono sobie przygotowanie ludności ziem polskich do zbrojnego powstania. Po rozłamie z 1906 r., w wyniku którego powstały właśnie PPS-Frakcja Rewolucyjna i PPS-Lewica, ta ostatnia po 1909 r. straciła znaczenie – resztki jej członków wstąpiły później do Socjal-Demokracji Królestwa Polskiego i Litwy tworząc Komunistyczną Partię Robotniczą Polski zaś niepodległościowa cześć "opozycji robotniczej PPS-Lewicy" weszła do PPS.

 

1909

Rozłam w Związku Młodzieży Polskiej Zet. Powstał tzw. Niezależny Zet, który potem przybrał nazwę Niezależna Młodzież Narodowa, następnie Młodzież Niepodległościowa.

Po rewolucji 1905 r. część działaczy Zet krytykowała politykę Romana Dmowskiego, nastawionego antyrewolucyjnie. Środowisko to znane jest również pod nazwą "zarzewiacy" od wydawanego we Lwowie pisma "Zarzewie". Zapowiadał on walkę o niepodległość i czynił przygotowania do kształcenia kadr wojskowych. Jednym z głównych działaczy był Feliks Młynarski.

 

1911, czerwiec

Walny Zjazd Ligi Nardowej uchwalił odstąpienie od bojkotu szkoły rosyjskiej, który trwał od rewolucji 1905 roku. Popierany był przez większość młodzieży z Królestwa Polskiego. 

Rezygnacja z bojkotu wywołała kolejny rozłam w szeregach endecji w wyniku którego odłączyła się tzw. Secesja tworzona przez Stanisława Bukowieckiego, Stefana Dziewulskiego i Antoniego Ponikowskiego. Natomiast 30 VI w Warszawie, w drodze do redkacji "Gazety Warszawskiej" R. Dmowski został spoliczkowany przez Antoniego Ostrowskiego, członka związanej z Zetem organizacji młodzieży gimnazjalnej Pet (działającej na terenie zaborów rosyjskiego i austriackiego w latach 1901-1922). Chciał on w ten sposób zaprotestować przeciwko wycofaniu się przez Ligę Narodową z bojkotu szkolnego.

 

 

1912, styczeń

W Królestwie Polskim powstał Związek Chłopski, organizacja powstała z inicjatywy PPS i stanowiąca wiejskie zaplecze tej partii. 

Do jego zadań należał głównie kolportaż "bibuły" i ulotek socjalistycznych. Do przywódców Związku należeli m.in. Konstancja Klępińska-Jaworska, Artur Śliwiński, Zygmunt Kisielewski, Norbert Barlicki.

 

1915, 6 grudnia

Obradujący w Warszawie przedstawiciele chłopscy z Królestwa Polskiego powołali Polskie Stronnictwo Ludowe (od 1918 r. PSL "Wyzwolenie"), pierwsze ugrupowanie ludowe na terenie byłego zaboru rosyjskiego. 

Ugrupowanie wydawało tytuł prasowy „Wyzwolenie”, od którego przyjęło nazwę w 1918 r. (do tego czasu nazywało się PSL w Królestwie Polskim). Program partii zakładał państwo ludowe, świeckie, z powszechną i darmową edukacją. PSL „Wyzwolenie” postulowało także przeprowadzenie radykalnej reformy rolnej. W latach I wojny światowej związało swą orientację polityczną z antyrosyjskim obozem niepodległościowym.