Przeciwdziałanie społeczeństwa polskiego - 1864 - 1914 - zabór rosyjski


1871

Alesander Świętochowski ogłosił na łamach "Przeglądu Tygodniowego" słynny artykuł My i wy, będący wezwaniem do pozytywistycznej pracy organicznej oraz pracy u podstaw. 

Po klęsce powstania styczniowego elity intelektualne Królestwa Polskiego rzuciły hasło wzywające do podjęcia przez wszystkie warstwy społeczeństwa solidarnego wysiłku na rzecz rozwoju gospodarczego (w tym przede wszystkim rozwoju handlu i przemysłu) oraz na rzecz umocnienia wewnętrznych więzi między poszczególnymi jego "członami" (czyli pracy organicznej) oraz  pracy oświatowej nad podniesieniem poziomu życia przede wszystkim chłopów, a także walki z germanizacją i rusyfikacją w okresie zaborów Polski (praca u podstaw). Miało być to przeciwwagą dla nierealnych jak się wówczas zdawało po klęsce powstania styczniowego prób zbrojnego zrywu przeciw zaborcy. Praca na rzecz najuboższych warstw, celem podniesienia ich świadomości społecznej i obywatelskiej poprzez edukację, a także włączenie ich w życie narodowe miały jednocześnie skonsolidować cały naród, który świadom swej tożsamości nie podda się procesom germanizacji i rusyfikacji. Była to forma realizacji założeń powstałego w połowie XIX w. we Francji pozytywizmu na gruncie polskim, na którym oprócz odwołań do znaczenia nauki w życiu społecznym kładziono silny nacisk na wątek narodowy, w pozbawionym swego państwa społeczeństwie.

 

1872, czerwiec

Aleksander Świętochowski opublikował w "Przeglądzie Tygodniowym" dwa artykuły zatytułowane Młodzi i Starzy, w których podsumował główne założenia warszawskiego pozytywizmu. 

Mimo odrzucenia walki zbrojnej pozytywiści nie wyrzekali się myśli o niepodległości. Odkładali ją jednak na przyszłość, przekonując iż Polska potrzebuje nie upustu krwi, lecz pracy pomnażającej siły narodu. Opowiadano się za rozwojem gospodarki, oświaty i kultury, aby tym samym zwielokrotnić wewnętrzne siły narodu. Mimo klęski militarnej, po upadku powstania styczniowego Królestwo Polskie weszło w okres intensywnego rozwoju gospodarczego, który pozytywiści chcieli podtrzymywać i kontynuować.

 

1881, 13 marca

Zamach na cara Aleksandra II, dokonany przez Polaka Ignacego Hryniewieckiego, związanego z rosyjską organizacją rewolucyjną Narodna Wola. W zamachu z użyciem bomby rzuconej w powóz cara, zginął zarówno władca Rosji, jak i zamachowiec. 

Narodna Wola dążyła do obalenia caratu i władzy przy pomocy indywidualnego terroru. Zamach miał miejsce w Petersburgu na Newskim Prospekcie. Tron po Aleksandrze II przejął jego syn Aleksander III (1881-1894), który powrócił do polityki despotyzmu, cofając wszystkie reformy demokratyczne ojca.

 

1886

W Warszawie powstał Uniwersytet Latający - wyrosły na bazie organizowanych od 1882 r. w domach prywatnych w Warszawie konspiracyjnych kursów samokształceniowych dla kobiet, dla których edukacja na poziomie uniwersyteckim była zamknięta. Jedna ze słuchaczek kursów - Jadwiga Szczawińska-Dawidowa - ujęła różne grupy w jednolitą strukturę, nadając jej ujednolicony program nauczania. 

Wykładowcami Uniwersytetu Latającego byli m.in.: L. Krzywicki, W. Nałkowski, T. Korzon, Z. Heryng, A. Świętochowski. Uniwersytet Latający stanowić miał konkurencję dla rosyjskiego Uniwersytetu w Warszawie. Zalegalizowany w czasie rewolucji 1905-1907, przyjął nazwę Towarzystwo Kursów Naukowych (1906 r.).

 

1892, 2-11 maja

W Łodzi doszło do wielkiego strajku robotniczego, który przerodził się w kilkudniowe rozruchy (tzw. bunt łódzki). Impulsem były pochody pierwszomajowe, przeniesione z racji niedzieli na poniedziałek 2 maja.

W trakcie strajku robotnicy wysunęli wiele żądań ekonomicznych. Władze carskie zabroniły jednak fabrykantom czynienia jakichkolwiek ustępstw na rzecz pracowników, ponadto sprowokowały antyżydowskie zamieszki, a na ulice Łodzi wysłały wojsko. Rozruchy zamieniły się w krwawe, kilkudniowe uliczne walki.

   

1894, 17 kwietnia

W Warszawie w 100. rocznicę insurekcji warszawskiej doszło do wielkiej manifestacji patriotycznej (tzw. kilińszczyzna), w wyniku której nastąpiła fala represji ze strony władz rosyjskich. 

Po nabożeństwie w katedrze św. Jana zgromadziło się kilka tys. osób, które spod kościoła ruszyły pod dom Jana Kilińskiego. Władze carskie aresztowały wielu działaczy narodowych, zamknięto także tygodnik "Głos" ukazujący się w Warszawie od 1886 r. Manifestacja doprowadziła do ograniczenia działalności Ligi Narodowej, która ją zorganizowała. Jednym ze skazanych był Roman Dmowski, który po kilku miesiącach pozbawienia wolności wyjechał do Galicji.

 

1898

PPS opublikowała tajny memoriał księcia Aleksandra Imeretyńskiego o nastrojach w Królestwie Polskim. Książę Imeretyński od 1897 r. sprawował funkcję generała-gubernatora warszawskiego. 

W 1897 r. zwrócił się do środowisk ugodowych w Królestwie o przygotowanie materiałów wskazujących na potrzebę zmiany polityki rosyjskiej na tym terenie. Na podstawie tych materiałów sporządził tajny memoriał do rządu w Peteresburgu, w którym wnioskował, że liberalizacja polityki wobec ziem polskich winna służyć ściślejszemu ich zespoleniu z Cesarstwem Rosyjskim. PPS weszła w posiadanie owego dokumentu i opublikowała go pt. Tajne dokumenty rządu rosyjskiego w sprawach polskich w nakładzie kilku tys. egzemplarzy. Broszura przyczyniła się do spadku popularności środowiska ugodowców w społeczeństwie Królestwa Polskiego.

 

1900, 21/22 lutego

Policja carska aresztowała Józefa Piłsudskiego, przebywającego wówczas w Łodzi, gdzie w konspiracyjnym mieszkaniu drukował "Robotnika". więcej >>>

 

1904, wrzesień - październik

W Warszawie miała miejsce fala strajków i demonstracji robotniczych. Ich powodem było niezadowolenie z warunków pracy oraz ogłoszenie mobilizacji w związku z wojną rosyjsko-japońską.

 

1904, październik

Liga Narodowa ogłosiła komunikat, w którym wyłożono cele, jakie endecja zamierzała osiągnąć, korzystając z osłabienia Rosji. Endecy pragnęli doprowadzić do uzyskania autonomii Królestwa Polskiego, wprowadzenia języka polskiego do szkół i urzędów, dopuszczenia Polaków do wszystkich stanowisk rządowych oraz stworzenia samorządu miejskiego i wiejskiego. W zamian za autonomię Królestwa Liga Narodowa obiecywała pokój społeczny, jako przeciwwagę dla działań rewolucyjnych, szczególnie ze strony PPS.

 

1904, 10 listopada

23 przedstawicieli środowisk ugodowych z Królestwa Polskiego przedstawiło księciu Piotrowi Światopełk-Mirskiemu memoriał o konieczności zmiany polityki rosyjskiej w Królestwie. 

Domagano się w nim m.in. równouprawnienia ludności polskiej i rosyjskiej, tolerancji religijnej, rozszerzenia praw języka polskiego oraz zapewnienia Królestwu Polskiemu samorządu.

 

1904, 23 grudnia

Grupa ugodowych polityków z Królestwa Polskiego na czele z hr. Władysławem Tyszkiewiczem wystosowała memoriał do cara Mikołaja II. 

Domagała się w nim przywrócenia języka polskiego w szkołach, sądach i urzędach oraz wprowadzenia samorządu miejskiego i wiejskiego, dopuszczenia Polaków do urzędów w Królestwie Polskim i zapewnienia tolerancji dla Kościoła katolickiego.

 

1905, 16 maja

W Grodnie, Wilnie i innych miejscowościach Litwy odbyły się pierwsze od przeszło pół wieku jawne procesje w Boże Ciało. Była to widoczna oznaka zmiany sytuacji politycznej na Ziemiach Zabranych wywołana wydarzeniami rewolucyjnymi 1905 r. Władze carskie zezwoliły również na organizowanie zebrań towarzystw społecznych.

 

1905, 9 - 10 czerwca

Pierwsze wolne wybory do Rady Miejskiej Wilna. W ich wyniku Polacy uzyskali zdecydowaną większość mandatów - 46 na 64.

Prezydentem Wilna został Polak Michał Węsławski, działacz tajnego Towarzystwa "Oświata" i Towarzystwa Neo-Szubrawców. Sukcesy wyborcze Polacy odnieśli także w innych miastach kresowych m.in. w Mińsku, gdzie również prezydentem został Polak.

  

1905, 14 lipca

Grupa 355 obywateli Królestwa Polskiego wystosowała memoriał do władz rosyjskich, domagając się swobód politycznych dla Królestwa. Memoriał został opracowany przez Związek Pracy Narodowej, powołany w lutym 1905 r. z inicjatywy Władysława Grabskiego. Związek działał przez kilkanaście miesięcy i stanowił de facto agendę endecji.

 

1905, 25 listopada

W Wilnie miały miejsce uroczyste obchody 50. rocznicy śmierci Adama Mickiewicza. Zorganizowano wiec oraz występy teatralne. Podczas obchodów Mickiewiczowskich utworzono również towarzystwo mające podjąć starania o wskrzeszenie zamkniętego przez władze carskie po powstaniu listopadowym Uniwersytetu Wileńskiego.

 

1905, 30 listopada

Na łamach "Kuriera Litewskiego" została opublikowana odezwa Stronnictwa Krajowego Litwy i Rusi. 

Podczas obchodów Mickiewiczowskich utworzono również towarzystwo mające podjąć starania o wskrzeszenie zamkniętego przez władze carskie po powstaniu listopadowym Uniwersytetu Wileńskiego.

 

1906, 10 maja

W Petersburgu rozpoczęły się obrady I Dumy Państwowej. W wyborach uczestniczyły tylko endecja i ugrupowania ugodowe.

Posłowie polscy zgrupowani byli w Kole Polskim zrzeszającym 34 osoby. Na jego czele stał Jan Harusewicz, jednak dominującą rolę odgrywał Roman Dmowski, pragnący bez większego powodzenia doprowadzić do tego, by Polacy uzyskali podobną pozycję w Dumie jak w parlamencie wiedeńskim (w którym również tworzyli Koło Polskie). 12 Polaków tworzyło także Koło Polaków z Litwy, Białorusi i Ukrainy.

 

1907

Polacy w Dumie rosyjskiej: W wyborach do II Dumy polskie ugrupowania (z wyjątkiem PPS, która bojkotowała parlament zaborcy) zdobyli 34 mandaty. Skupili się w dwóch organizacjach - Kole Polskim (z przewodniczącym Romanem Dmowskim) i Kole Polaków z Litwy, Białorusi i Ukrainy.

 

1908, 12-18 lipca

Zjazd słowiański w Pradze na którym Polaków reprezentowali m.in. Roman Dmowski i Józef Świeżyński. Delegacja polska przyjęła postawę endecji zmierzającej do ugody z Rosją. 

W przeciwieństwie do PPS, endecja konsekwentnie stawiała na współpracę z zaborcą rosyjskim, upatrując w tym możliwość "ugrania" pewnych swobód dla Polaków w tym zaborze. Jednakże reprezentanci Rosji podczas zjazdu udzielili jedynie mglistej obietnicy równouprawnienia Polaków w cesarstwie.

 

1908, 26 września

Akcja bojowców PPS pod Bezdanami pod dowództwem Józefa Piłsudskiego. Był to udany zamach na rosyjski pociąg pocztowy.

W akcji wzięło udział 17 bojowców, m.in. Walery Sławek, Aleksander Prystor, Tomasz Arciszewski, Franciszek Gibalski. Po zatrzymaniu się pociągu Gibalski wrzucił 2 bomby do wagonu pocztowego, zaś Arciszewski sterroryzował pistoletem eskortę. Pozostali walczyli z ochroną w pociągu. Wśród Rosjan byli zabici i ranni, natomiast z napastników nikt nie ucierpiał. Po pewnym czasie policja ujęła 4 zamachowców, których skazano na katorgę. Zostali zwolnienie po rewolucji 1917 r. Zdobyte w wyniku akcji 200 tys. rubli zostało przeznaczone na potrzeby tworzonych z inicjatywy Piłsudskiego, nowych organizacji paramilitarnych. Była to ostatnia akcja ekspriopriacyjna Organizacji Bojowej PPS. W wyniku sporów wobec roli Organizacji Bojowej podczas IX Zjazdu PPS w Wiedniu 19–25 XI 1906 r. doszło do rozłamu w w Polskiej Partii Socjalistycznej. Duża część członków Organizacji Bojowej przeszła do PPS-Frakcja Rewolucyjna, gdzie utworzono analogiczny oddział bojowy OB PPS Frakcji Rewolucyjnej oraz nową formację pod nazwą Milicja Robotnicza (o charakterze samoobrony).